Әдетте әншілер әнді бір - бірінен ауызекі түрде үйреніп қабылдайтын

Ән — халық болмысын танытатын үлкен құндылық

Қазақтың халықтық музыка өнерінде шалқар сахара мен дарқан даладай кең тараған, мол көсілген бір жанр бар. Ол — ән. Көркем әрі келісті, шымыр да шыншыл, табиғатынан биязы һәм мазмұнға бай қазақ әндері ұлттық дәстүрдің айқын белгісі ретінде халықтың рухани болмысын танытады.

Ән халық тарихымен қатар туып, өмір салтымен етене өскен өнер. Әрбір ұлттың тұрмыс-тіршілігі, әдет-ғұрпы, мінез-құлық ерекшелігі, дүниетанымы оның өнер өрісіне әсер етеді. Музыка өнеріндегі осы құбылыс халықтың ішкі сырын алуан қырынан, әр түрлі бояумен айшықтайды.

Дәстүр мен жаңашылдықтың тоғысуы

Кез келген халық ұлттық өнері мен дәстүрін ұқыптылықпен дамытып, оны жаңа дәуір әкелген жаңалықтармен сабақтастыра отырып байытады. Қазақ музыка шығармашылығының байырғы негізгі түрлері — халық әндері, эпостық жыр-дастандар және аспаптық музыка. Ән мен күйді халық шығармашылығының шыңы деуге болады: көрнекті халық композиторларының асқақ туындылары ұлттық классикалық музыканың негізін қалады.

Ғасырлар бойы қалыптасқан фольклорлық мұра қазіргі кәсіби музыка салаларының дамуына тікелей ықпал етті. Жаңа дәуір жаңа туындыларды талап етті: бұрын халқымызға кең таныс болмаған жанрлық түрлер, орындаушы ұжымдар, вокалдық мектеп, хор мәдениеті, музыкатану бағыты қалыптасты. Бұл салалар халықтық негізден нәр алып, біртіндеп орнығып, өрістеді.

Вокалдық өнер: дәстүрлі әншілік және кәсіби мектеп

Халық дәстүрі бойынша ән домбыра сүйемелімен де, сүйемелдеусіз де орындалған; жеке орындау да, бірнеше кісінің қосылып айтуы да кездескен. Дегенмен жеке ән салу кеңірек тарады. Қазақтың әншілік мәнері жеңіл әрі әсем, қоңыр да шырқау әуезімен, жарқын әрі шалқымалы ашық сазды үн өрнегімен ерекшеленеді.

Әдетте әншілер әнді бір-бірінен ауызекі түрде үйреніп қабылдаған. Бұл — ұлттық әншілік дәстүрдің негізгі сипаты. ХХ ғасырдың 20–30-жылдарында, әсіресе 30-жылдары, бұрынғы унисондық бір дауысты жеке орындау тәжірибесіне жаңалықтар ене бастады: ән алғаш рет фортепиано, симфониялық оркестр және өзге де аспаптардың сүйемелімен орындала бастады.

Бүгінде республикада ұлттық вокалдық-әншілік мектеп қалыптасты. Музыкалық оқу орындарында білім алған орындаушы мамандар көбейіп, кәсіби шеберліктің өлшемдері айқындалды. Халық арасынан шыққан табиғи дауысты таланттар оқу орнында жетіліп, жаттығу арқылы дауыс мүмкіндігін арттырады: диапазон кеңейеді, үн күші мен регистрлік қатар орнығады, дыбыстағы кібіртік пен кедір-бұдыр жойылып, үннің тегістігі қалыптасады.

Мұнда бір орындау түрі екіншісінен артық не кем деген ұғым тумауы тиіс: мәдени өмір үшін ауызша дәстүрмен қалыптасқан әншілік те, кәсіби мектептен өткен вокалдық орындаушылық та өз алдына құнды. Қазіргі таңда үздік вокалдық әншілер әлемдік классикалық репертуарды орындау деңгейіне жетті.

Хор мәдениеті: «болмаған» құбылыс па, әлде бар дәстүр ме?

«Бұрын қазақ халқында хор айту өнері болды ма, болса қандай деңгейде еді?» деген заңды сұрақ туады. Кейде Орта Азия халықтары сияқты қазақтарда хор дәстүрі болмаған деген пікір айтылады. Алайда бұлай кесіп айту дәл бола бермейді.

Қосылып ән салу жайын сөз еткенде, оның халықтық негізін ескеру қажет: жиын-тойларда, ойын-кештерде жұрт әнге селқос қарамаған; екі жаққа бөлініп, бірі бастап, өзгелері қостап, әншілерге дем беріп отырған. Демек, қосылып айту дәстүрі ежелден болған. Сол негіз кейін түрлі эволюциялық белестерден өтіп, бүгінгі хор жанрының жан-жақты дамуына жол ашты.

Қазақтың мемлекеттік хор капелласының құрылуы — осының айқын дәлелі. Хор өнерінің жетістіктері ұлттық дәстүрдің жаңарып, байығанын көрсетеді.

Аспап, оркестр және жаңа жанрлар: домбыраның кеңейген тынысы

Жаңару туралы айтқанда, қазақтың көне музыка аспаптарының бірі — домбыра да бұрынғы қалпында қатып қалмағанын атап өткен жөн. Қазіргі уақытта домбыра орындаушылығы тұтас бір оркестрлік мәдениетке ұласып, көп үнділікке ие болды. Бұған Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген өнер ұжымы — Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптары оркестрі мысал.

Опера мен балет, симфония, ансамбльдік туындылар, кантата, оратория, ән-романс және басқа да жанрлардың қалыптасуы мен дамуы — ұлттық дәстүріміздің тарихи-эволюциялық үдерісінің айғағы.

Ұлттық кәсіби музыканың жан-жақты дамуы көне, прогрессивті дәстүрдің өмір сүруіне бөгет бола алмайды. Байырғы халық әндерімен қатар ақындар айтысы да ұмытылмай, кеңінен қанат жайып келеді. Жекелеген домбыра және қобыз күйлерімен бірге ұлттық оркестрге лайықталып жазылған шығармалардың өмірге келуі — дәстүр өміршеңдігінің дәлелі.