Атбасар жағындағы Сүйіндік руынан Кенесары ханның қасына қосылған Жанайдар батыр туралы
Жанайдар Орынбайұлы туралы
Жанайдар Орынбайұлы (шамамен 1818–1870) — Орта жүз құрамындағы Арғын тайпасынан шыққан батыр, Кенесары қозғалысының бел ортасында жүрген қолбасшылардың бірі.
Қысқаша дерек
- Тегі
- Арғын (Сүйіндік, Малай–Жәдігер атасы)
- Өмір сүрген жылдары
- шамамен 1818–1870
- Танылған қыры
- Ерлік, мергендік, шолғыншылық
- Тарихи контекст
- Кенесары көтерілісі
Кенесары әскеріне қосылуы
1837 жылы Жанайдар Ақмола дуанына қарасты Арғын тайпасының Қуандық, Сүйіндік, Төртуыл, Қойлыбай, Қалқаман, Темеш, Тінәлі руларының жасақтарын бастап, Кенесары әскеріне келіп қосылады. Кенесары Ақмола бекіністеріне шабуыл жасар алдында Жанайдарды бас етіп, бекіністі барлауға шолғыншылар жібереді.
Шабуыл кезінде ерлігімен де, мергендігімен де көзге түскен Жанайдар ханның сенімді серігіне, қол бастаған батырларының біріне айналады. Ол інілері Жанатай, Бектұрған, Өтебайлармен бірге Кенесарының соңынан еріп, он жыл бойы азаттық жолындағы шайқастардың бел ортасында жүреді.
Көтерілістен кейінгі кезең
Кенесары мен Наурызбайдан айырылып, көтеріліс тығырыққа тірелген тұста Жанайдар амалсыздан Арқа еліне бет бұрады. Ұлытаудағы ата қонысын Бағаналы Найман елінен қайтаруды талап етіп, Санкт-Петербургке барады. Көтеріліске қатысқаны үшін Ресей патшасы кешірім жасағаннан кейін Жанайдар Терісаққан өзені бойына және Арғанаты тауының етегіне қоныстанады.
1868 жылы ол қазақтың игі жақсыларымен бірге князь Владимирдің Омбыға келуіне арналған салтанатқа қатысқан. Кейін қажылық сапарынан қайтып келе жатқан жолда дүниеден өтеді.
«Кім жетер Жанайдарға Алтайдағы, алты жүз жас бота мен тайлағы бар…»
Мәшһүр Жүсіп жазбасындағы дерек
Атбасар өңіріндегі Сүйіндік руынан шыққан Жанайдар батыр туралы Мәшһүр Жүсіп мынадай дерек қалдырған: ол Кенесары мен Наурызбай сұлтандарға серік болып, хан Кене Ақтауды шапқан тұста жанын шүберекке түйіп қайрат көрсеткен. Кенесарыны қырғыздар қоршағанда, «тақсыр, жүріңіз» деп үш рет барып шақырғаны айтылады.
Аңыз-әңгіме желісінде Кенесары хан көнбеген соң, Жанайдар кетуге бет алғанда қырғыздың Суданбек батыры ханға қылыш суырып ұмтылады. Сонда Жанайдар Суданбекке қарсы шауып, оны шауып түсіргені баяндалады. Сол қылыш кейін «Суданбекті шапқан көк қылыш» атанып, Жанайдардың үйінде сақталғаны, «қолмен ұстап, көзбен көрген соң айтамыз» деген сөзбен расталғаны жазылған.
Ескерту: Бұл бөлім Мәшһүр Жүсіптің жазбасындағы баяндауға сүйенеді; мәтіндік дерек пен ауызша тарих желісі қатар өрілген.