Тариқаттар кезеңі - сопылықтың үшінші сатысы

Сопылықтың мәні: құт, даналық және ішкі таным

Сопылық — құт ілімі, даналыққа бастайтын рухани жол. Даналық «хикмет» деп аталады, ал барлық хикметтің түпкі иесі — Алла. Осы жолдың өкілдері сопылыққа әртүрлі анықтама бергенімен, негізгі идея ортақ: құдайлық негізден берілген құт пен даналықты рухани тәжірибе арқылы үйрену және кейінгіге аманат ету.

Дәстүрлі сабақтастықта бұрынғылар сопылықтың мәнін, ұстанымын, мұратын, тәртібі мен жүйесін қайта-қайта түсіндіріп, жолға жаңадан түскен шәкірттің ішкі әлемін тәрбиелеуге күш салған. Сол себепті сопылық — уақыт пен кеңістікте жалғасын тауып отыратын, шексіздікпен байланысы бар болғандықтан үздіксіз жаңаратын үдеріс ретінде көрінеді.

Хәл: тікелей тәжірибе және тілдің дәрменсіздігі

Сопылықтағы ең басты ұстаным — хәл. Ол тікелей рухани, психотехникалық тәжірибе арқылы дамиды. Осы себепті сопылықта ұғымдар мен категориялар бар болғанымен, олардың мазмұны әр тариқаттың шеңберінде құбылып, өзгеріп отырады; тарихи дәуірлерде де түсіндірмелердің алмасуы жиі ұшырасады.

Сопылық тәжірибе — құралсыз, тікелей жүзеге асатын тәжірибе ретінде сипатталады: адам сезім мен ақылдың үйреншікті тіректерін «қалқандатпай», Тәңірмен тікелей байланысқа түседі. Мұндай бірлік пен тұтастық күйін толыққанды тілмен жеткізу мүмкін емес; сондықтан оны бөліп талдау, дәл сипаттап беру де қиын.

Сондықтан суфилер хәлді түсіндіру үшін символдар, антропоморфты бейнелеулер, метафора мен теңеуді жиі қолданады. Рухани жолда көтеріңкі көңіл мен мұң, қысым мен тыныштық, ынта мен дерт сияқты қосарлы күйлер алма-кезек келіп, ең соңында ішкі тұтастыққа, тыныштық пен бақытқа ұласуы мүмкін. Бұл күйлер зікір сияқты қайталанатын тәжірибелерде қайта жаңғырып, рухтың тереңдігі мен кемелдік іргетасын нығайтады.

Тазкийа, риязат және өзін-өзі бақылау

Суфидің өзін физиологиялық әрі психологиялық бақылау тәжірибелері риязатқа (тәндік жаттығуларға) сүйенеді: аз ұйқы, аз ас, ораза; белгілі бір уақытқа адамдармен байланысын үзу (қылует, узлат); сезім мүшелерін сыртқы әсерден тежеп, ішкі әлемдегі қиял мен ой ағымын бақылауға алу.

Мұндағы мақсат — ынтаны жүрекке (қалбқа) аударып, адамды алаңдататын өзге байланыстардан уақытша арылту, рухты тазарту және ішкі жинақылықты күшейту. Сопылық осы тұрғыдан практикалық-эмпирикалық ілім, рухты зерттеу тәсілі ретінде де көрінеді: өз доктринасы, тәлімдік қыры және тәрбиелік-методологиялық жүйесі бар дәстүр.

Сүлік: білім мен тәжірибенің берілуі

Сопылық таным туралы білім беруді сопылық терминологияда сүлік (сульук) дейді. Бұл — рухани тәлім-тәрбиенің шәкірт пен ұстаз арасындағы мұра, білім және таным қазынасы ретінде берілуі. Теориялық және практикалық мұраны келесі ұрпаққа жеткізу жолы тариқат шынжырын ұстап тұрған ұстаз арқылы айқындалып отырады.

Рухани тәрбие — өзін-өзі бақылауды және оның әдістерін үйрету, мүридтің қабілетіне қарай рухты арылту тәсілін көрсету. Осы жерде сопылық дәстүрдің өзегі байқалады: ішкі тәжірибені жүйелі ету, оны жауапкершілікпен бағыттау және адасу қаупін азайту.

«Суфи» сөзінің этимологиясы және ерте кезең

Суфизм теоретигі әл-Қушайри «суфи» сөзі сипат ретінде ең алғаш Абу Хашим әл-Куфи үшін қолданылғанын айтады (һ.150 / 767). «Сопылық» (тасаууф) сөзінің шығу тегі жайлы түрлі пікірлер болғанымен, кең тараған ғылыми түсіндіру бойынша ол араб тіліндегі суф — «жүн» сөзінен туындайды. Алғашында жүннен тоқылған киім киетіндер осылай аталған.

Кейбір авторлар ұсынған басқа байланыстарды (ахл-ус-суффа, сафф-ул-аууал, «софия» және т.б.) сопылықтың мәнін сипаттауы мүмкін деп қарастыруға болады, алайда терминнің түбірін дәл бермейді. Жүн (суф) араб ұғымында тазалық пен сафтықтың рәмізі болса, сопылықтың түпкі мұраты да жан мен тән тазалығы ретінде танылады.

Алғашында сопылар жеке-дара жүргенімен, кейін қоғамдасып Куфа және Басра мектептерін қалыптастырды. Басра мектебінің басында Хасан әл-Басри мен Абд әл-Уахид бин Зайд аталады. Куфада белгілі бір кезеңнен бастап мешіттерде сұхбат құрып, сопылық туралы дәріс пен пікір алмасу дәстүрі күшейді.

Фақихтер, кәламшылар және сопылар: таным қайшылығы

Сопылық үндеу ең алдымен Алланы табуға, шексіз аңсау арқылы қателік пен күнәға қарсы тұруға бағытталды. Өзін-өзі бақылау, есеп беру, өзін сынау сияқты ішкі психологиялық әрекеттер Хасан әл-Басридің насихаттарында, әл-Мухасибидің және әл-Ғазалидің еңбектерінде айқын көрініс тапқан.

Дегенмен уақыт өте келе фақихтер мен кәламшылардың бір бөлігі сопылықты сунниттік сенім доктринасына қайшы құбылыс ретінде айыптады. Бұл пікірталастардың түбі — Алла–Әлем–Адам арасындағы қатынасты түсіндірудегі айырмашылықтарға барып тірелді. Нәтижесінде Зун-нун Мысри, Нури, Абу Хамза және Мансұр әл-Халлаж секілді тұлғалар қудалауға да ұшырады.

Белгілі суфилер берген қысқа анықтамалар да осы қажеттіліктен туды: Сарий ас-Сақати сопылықты көркем ахлақ деп түсіндірсе, Абу Хафс ан-Найсабури «толығымен әдеп» дейді; ал Әбу әл-Хусайн ан-Нури нәпсінің құмарлықтары мен талаптарын тәрк ету ретінде сипаттайды.

Құран, Сүннет және термин мәселесі

Суфилер сопылықтың негізін тікелей Құран мен Пайғамбар сүннетінен тарайды деп біледі. «Суфи» сөзі Құранда кездеспейді, бірақ бұл сопылықтың исламда жоқтығын білдірмейді. Құранда тазарту (тазкийа), ізгілік (ихсан), еске алу (зікір) секілді ішкі мәні терең құбылыстар кең орын алады.

Терминнің мәтінде болмауы құбылыстың жоқтығына дәлел емес: бүгінгі тілдегі «намаз, ораза» сөздері Құранда дәл осы формада қолданылмай, олардың орнына «салат», «саум» ұғымдары беріледі. Демек мәселе атауда емес, мазмұнда.

Кейінгі ғасырларда сопылық ойлауға уақыт пен кеңістікке қарай түрлі философиялық ықпалдардың ізі түсуі мүмкін (мысалы, әл-Фараби мен Ибн Сина арқылы жаңаплатоншылдық және өзге мәдениеттерден кейбір элементтер). Алайда бұл ықпалдар сопылықтың өзегін — Құран мен Сүннеттен өрбіген ішкі тәрбиені — алмастыра алған жоқ; сондықтан сопылықты исламнан тыс өркениеттерден туды дейтін тұжырымдар жеткілікті ғылыми негізге ие емес.

Зікір, фана және уахдат: рухани мақсаттың тілі

Зікір — сопы үшін Алланы ұмытпау ғана емес, өзін-өзі бақылауды (мурақабаны) күшейтетін құрал. Осы арқылы адам дүниелік құмарлықтардың ықпалын әлсіретіп, құдайлық ақиқаттарды қабылдауға дайын «таза айна» күйіне жақындайды.

Уахдат (бірлік) және фана (өзіндік меннің еруі) сопылықта мақсатқа жеткізер маңызды белес ретінде айтылады: адамның еркі мен «Менінің» еріп жоқ болуы Аллаға ұласу, бірлік мәнін терең сезіну ретінде түсіндіріледі.

Бірлікті сезінген күйде суфи рухани тыныштық пен кемелдікке ұмтылады; ғаламмен үйлесімділікті іздейді. Осы тәжірибемен бірге адам өзінің жаратылған құл екендігін терең ұғынып, жауапкершілікті ішкі деңгейде сезіне бастайды. Сопылықтағы «рухани кемелдік» — жаратылған болмыс ретінде өз орнын тану және соған лайық өмір сүру.

Сопылықтың тарихи кезеңдері

Суфизмнің тарих сахнасына шығуы ислам философиясындағы алғашқы ой алмасу кезеңімен сәйкес келеді. Пайғамбардан кейін мұсылмандардың жаңа жерлерді жаулап, байлыққа кенелуі қоғамда рухани босаңсу туғызған шақта, кейбір тақуа тұлғалар исламның рухынан алыстауды сынға алды. Ислам философия тарихында Абу Зар әл-Ғифари секілді сахабалардан Хасан әл-Басриге дейінгі аралықты суфизмнің алғашқы зухд (дегдарлық) дәуірі деп атайды.

Хасан әл-Басриден Имам Ғазалиге дейінгі дәуірде сопылық практикалық қозғалыс болумен қатар, кәлам, құқық және философия сияқты ғылымдармен қатарласа доктриналық деңгейге көтеріліп, бүгін «сопылық дүниетаным» деп аталатын теориялық жүйеге жақындай түсті.

Екі бағыт: маламийа және исбатийа

Даму барысында сопылық философиялық доктрина екі негізгі бағытқа жіктелді: маламийа және исбатийа (кей деректерде Жунайдийа, Бағдад мектебі).

Исбатийа өлшемін күшейтудің бір себебі — рухани елту хәлдерін дұрыс түсінбеу қаупі. Ұстаз тәрбиесінен өтпеген адам мистикалық тәжірибені қате ұғынып, сөзді де, мағынаны да бұрмалауы мүмкін. Тарихта Мансұр әл-Халлаждың тағдыры осы тартыстардың ең өткір көріністерінің бірі ретінде айтылады.

Қорытынды мән: ішкі тазалық және жауапкершілік

Сопылық — сыртқы амалдарды жоққа шығару емес, керісінше олардың ішкі мәнін тереңдетіп, адамды тазалыққа (тазкийа), ізгілікке (ихсан), еске алуға (зікір) бастайтын рухани тәрбие дәстүрі. Оның тілге сыймайтын тәжірибелік өлшемі «хәл» арқылы ашылады; ал тарихи тәжірибе білім мен әдісті ұстаз–шәкірт сабақтастығымен тұрақтандырады.