Кейнстің циклдікке қосқан еңбегі - оның мультикликаторлар теориясын әзірлеуі
Экономикалық цикл ұғымы
Жалпы алғанда, экономикалық цикл — бірнеше жылдар ішінде экономикалық белсенділік деңгейінің кезең-кезеңімен ауысып отыратын өрлеу мен құлдырау өзгерістері. Нарық жағдайында өндіріс қозғалысының циклдік себептерін түсіндіретін бірқатар теориялық көзқарастар қалыптасқан.
Маркстік түсіндіру: артық өндіру және капиталдың жаңаруы
К. Маркс циклдік дағдарыстардың ретті түрде қайталануын тұрақты капиталдың (құрал-жабдық, өндірістік инфрақұрылым) оқтын-оқтын жаппай жаңаруымен байланыстырды. Бұл жаңару кезеңдері өндірістік құрылымға, шығындарға және нарықтағы тепе-теңдікке қысым түсіріп, артық өндіру құбылысын күшейтеді.
Кейнстік көзқарас: инвестиция, пайыз және «шекті тиімділік»
Дж. Кейнс цикл фазаларының ауысуын инвестиция көлемімен түсіндірді. Оның пікірінше, шешуші байланыс — пайда мөлшері (инвестицияның шекті тиімділігі) мен пайыз мөлшерлемесінің арақатынасы.
Дағдарыс пайда мөлшері пайыз мөлшерлемесіне дейін төмендегенде туындайды: кәсіпкерлердің өндірісті кеңейтуге қаржы салу ынтасы әлсіреп, инвестиция қысқарады.
Неокейнстік бағыт: тұтыну үлесі және акселератор
Кейнстің ізбасарлары — неокейнстіктер (мысалы, Пол Самуэльсон) — нарықтық экономиканың циклдік сипатын ұлттық табыста тұтыну үлесінің төмендеуімен және акселератор әсерімен түсіндірді. Бұл тетіктер инвестиция тербелісінің амплитудасы мен уақыт бойынша бөлінуіне оң немесе теріс ықпал етіп, өндірістің өсуінен қысқаруына бетбұрыс жасата алады.
Монетаризм: ақша ұсынымының тұрақсыздығы
Милтон Фридмен бастаған монетаристік мектеп неокейнстіктерден өзгеше түрде циклдің басты себептерін ақша факторынан іздейді. Олардың пікірінше, ақшаға сұраныс пен ақша ұсынымы арасындағы алшақтық және ақша ұсынымының тұрлаусыздығы нарықтық экономиканың тұрақсыздығын күшейтеді.
Фридмен дағдарыстарды көбіне мемлекеттің ақша саясатын тиімсіз жүргізуімен байланыстырды. Сондықтан мемлекеттік араласу ақша массасын шектеу және тұрақтандыру бағытына көбірек бағытталуы қажет. Бұл тұжырымдар «АҚШ-тың монетарлық саясаты» атты еңбегінде (1963) кеңінен баяндалды.
Циклді жұмсарту: мемлекеттің рөлі туралы пікірлер
Нарықтық экономиканың циклдік дамуын жою немесе жұмсарту жолдары жөніндегі әртүрлі мектеп өкілдерінің ойлары ортақ қорытындыға келіп тіреледі: мемлекет антициклдік бағдарламаларға қатысуы немесе экономиканы тікелей реттеуі мүмкін.
Энгельс: қоғамдық-жоспарлы реттеу
Ф. Энгельс нарықтық «анархияны» өндірісті қоғамдық-жоспарлы реттеу арқылы жою идеясын ұсынды.
Кейнс: сұранысты ынталандыру және құлдыраудың алдын алу
Кейнстің пайымдауынша, стихиялы нарықтың олқылықтарын мемлекеттің араласуы арқылы жұмсартуға болады. Мемлекет өндірістің құлдырауын тереңдетпеу үшін жеке инвестицияны ынталандыру тетіктерін қолдануы тиіс.
Мемлекеттік араласу туралы екі негізгі көзқарас
Классикалық
Нарық өздігінен реттеледі; бәсеке сұраныс пен ұсынымның тепе-теңдігін қамтамасыз етеді. Баға, жалақы және пайыз мөлшерлемесі нарық жағдайына бейімделеді.
Кейнстік
Экономикалық үдерістердің стихиялылығын шектеу және толық жұмыспен қамтуды қолдау үшін мемлекеттік реттеу қажет.
Кейнс мұрасы және макроэкономикалық реттеу
1929–1933 жылдардағы әлемдік экономикалық дағдарыстың себептері мен барысын талдау негізінде Дж. Кейнс «Жұмыспен қамтылудың, пайыздың және ақшаның жалпы теориясы» (1936) еңбегін жариялады. Ол дағдарыстар нарық табиғатынан туындайтынын және белгілі бір деңгейде монополизм көріністерімен ұштасатынын атап өтті.
Мультипликатор және бюджеттік саясат
Кейнстің циклдік теорияға қосқан ірі үлесінің бірі — мультипликатор тұжырымдамасы. Оның пікірінше, жиынтық сұранысты басқаруда негізгі құралдар — мемлекеттің бюджет саясаты және мемлекеттік кірістер. Инвестиция мен тұтынуды ынталандыру — осы саясаттың өзегі.
Ал несие-ақша саясаты көбіне бюджеттік саясатқа бейімделетін көмекші рөл атқарады. Кейнс идеялары мемлекеттің қоғамдағы орнын айқындауда маңызды ықпал жасап, экономиканы мемлекеттік реттеу жөніндегі көптеген зерттеулерге негіз болды.
Қазіргі мемлекет атқаратын функциялар
- өндірістік бағдарламаларды іске асыру және экономикалық өсуді ынталандыру;
- жеке сектор табысының қоғамда қайта бөлінуін бақылау;
- қаржы, салық, жалақы және жалпы экономикалық белсенділікті реттеу;
- әлеуметтік қамсыздандыру және сақтандыру бағдарламаларын жүргізу;
- заңнамалық жүйені дамыту, бәсекелік ортаны қорғау, қоғамдық игіліктерді қайта бөлу;
- экономиканы тұрақтандыру міндеттерін орындау.
Ғылыми-техникалық және технологиялық революция жағдайында адам капиталының — зияткерлік, кәсіпқойлық, ұйымдастырушылық және шығармашылық қабілеттердің — маңызы арта түседі. Бұл үрдіс жұмыс күшін ұдайы қалпына келтіруге қолайлы, бірақ шығынды әлеуметтік-экономикалық жағдайларды талап етеді.
Неоконсерватизм және монетаризмнің күшеюі
Инфляция қарқынының күрт үдеуі кейнстік теорияның сынға ұшырауына әкелді. Соның нәтижесінде классикалық қағидаларға сүйенетін, жалпы экономикалық тепе-теңдікті және сұраныс пен ұсыныс арасындағы бұзылыстарға экономиканың өздігінен бейімделуін негіздейтін көптеген мектептер пайда болды. Бұл бағыт жиынтық түрде неоконсерватизм (немесе неоклассицизм) деп аталды.
Неоклассикалық ұстаным: дағдарыс — қысқа мерзімді ауытқу
Неоклассикалық бағыт дағдарысты кездейсоқ және көбіне тез өтетін құбылыс ретінде қарастырды.
Монетаризм: ақша — негізгі реттеуші айнымалы
Неоконсервативтік бағыт ішінде монетаризм маңызды орын алды. Монетаристер экономика дамуын айқындайтын басты құрал — ақша дейді. Мемлекет негізінен ақша аясын бақылаумен шектелуі тиіс.
Монетарлық теорияда тұрақтандыру саясатының негізгі өлшемі — ақшалай ұсыным көлемі.
Қазіргі талдаулар: жаңа цикл теориялары және соғыстан кейінгі өзгерістер
Қазіргі кезеңде мемлекеттің рөлін зерттеу және дағдарыстар мен циклдердің себептерін анықтау көбіне екі бағытпен байланысты: тепе-тең іскерлік цикл және саяси іскерлік цикл. Тепе-тең іскерлік цикл теориясы монетаризм идеяларының дамуын көрсетеді: кей елдерде мемлекет өзіне тән міндеттерімен қатар ақша «талықсытпасының» өзінше бір қозғаушысы ретінде шаруашылық жүйесін тепе-теңдіктен шығарып, қоғамдық ұдайы өндірістегі циклдік ауытқуларды қолдап отыруы мүмкін.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең: дағдарыс сипатының өзгеруі
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі алғашқы он жылда экономикалық циклдердің сипаты өзгерді. Циклдің негізгі кезеңі саналатын дағдарыс бұрынғыдай өндіріс көлемінің күрт құлдырауы түрінде емес, көбіне баяу өсу кезеңдері нысанында көрінді. Бұл классикалық өнеркәсіптік цикл ұғымын көмескілендіріп, өнеркәсіптік циклді инфляциялық үдерістермен ұштастырды.
Қазіргі заманғы ұдайы өндірістің циклдік сипаты тек өнеркәсіптік (іскерлік) циклдермен шектелмейді: классикалық циклдермен қатар өзге де көптеген циклдердің бар екені мойындалады.
Неокейнсиандық пен неоконсерватизм: бағдарлар мен басымдықтар
Неокейнсиандық бағыт
- Бағдары: жиынтық сұраныс.
- Мақсаты: шаруашылықты тұтастай реттеу (макроэкономика).
- Басым құралдары: салық-бюджет және несие-ақша саясаты.
- Мемлекет рөлі: ынталандырушы және тұрақтандырушы.
Неоконсерватизм (неоклассицизм)
- Бағдары: жиынтық ұсыныс.
- Мақсаты: фирмалар қызметі үшін ынта қалыптастыру (микроэкономика).
- Басым құралдары: несие-ақша және салық-бюджет саясаты.
- Мемлекет рөлі: шектеулі, негізінен ережелер мен ақша саласын бақылау.