Қылмысқа қатысудың ұғымына сипаттама туралы қазақша реферат
Қылмысқа қатысу ұғымы және оның маңызы
Қылмыс бір адамның әрекеті арқылы да, бірнеше адамның бірлескен әрекеті арқылы да жасалуы мүмкін. Бірнеше адамның күш біріктіруі қылмыстың қоғамдық қауіптілік дәрежесін арттырып, келтірілетін зиянның сипаты мен көлемін едәуір өзгерте алады. Мұндай жағдайларда қылмыс үшін жауап беретін адамдардың санын нақты анықтау, олардың жауаптылығының негізі мен шегін белгілеу, әр қатысушының кінәсінің мәні мен дәрежесін салыстыру және тұлғалық ерекшеліктерін бағалау ерекше маңызды.
Осы міндеттерді жүйелі түрде шешуге қылмыстық құқықтағы қылмысқа қатысу институты мүмкіндік береді. Қазақстан Республикасының қылмыстық заңнамасында бірлесіп қатысудың ұғымы, қатысушылардың түрлері (орындаушы, ұйымдастырушы, айдап салушы, көмектесуші), олардың әрекеттерін сипаттайтын белгілер және жаза тағайындаудың негізгі қағидалары, сондай-ақ қатысу нысандары айқындалған (ҚК-тің 27, 28, 29, 31-баптары).
Неге қауіпті?
Өзара қолдау қылмыс жасауды жеңілдетіп қана қоймай, қоғамдық қатынастарға төнетін қатерді күшейтеді.
Нені анықтайды?
Әр қатысушының рөлін, кінә дәрежесін, себепті байланысын және жауаптылық шегін нақтылауға көмектеседі.
Қайда жиі кездеседі?
Ауыр қылмыстардың көбі (тонау, парақорлық, зорлау, кісі өлтіру) бірлесіп жасалуы мүмкін.
Заңдағы анықтама
Қазақстан Республикасының 1997 жылы қабылданған Қылмыстық кодексінің 27-бабына сәйкес:
Екі немесе одан да көп адамның қасақана қылмыс жасауға қасақана бірлесіп қатысуы қылмысқа қатысу деп танылады.
Қылмысқа қатысудың белгілері
Объективтік белгілері
- Бір қылмысқа екі немесе одан да көп адамның қатысуы.
- Қатысушылардың барлығы есі дұрыс әрі қылмыстық жауаптылық жасына толған болуы тиіс.
- Қатысушының әрбір әрекеті белгілі бір қылмыстық нәтижеге жетуге және оның орындалуына бағытталуы қажет.
- Ұйымдастырушы, айдап салушы, көмектесуші әрекеттері орындаушының әрекетімен уақыт жағынан қабаттасуы немесе алдын ала жасалуы мүмкін, бірақ бәрі де қылмыстың жасалуымен себепті байланыста болуы шарт.
Есі дұрыс емес адамды немесе қылмыстық жауаптылық жасына толмаған жасөспірімді қылмыс жасауға пайдалану қылмысқа қатысу ретінде бағаланбайды: мұндай тұлғалар құрал ретінде қарастырылады, ал пайдаланған адам көбіне тікелей орындаушы ретінде жауап береді. Сонымен қатар кәмелетке толмағанды қылмыстық іске тарту ҚК-тің 131-бабы бойынша жеке құрам болуы мүмкін.
Субъективтік белгілері
- Қылмысқа қатысу тек қасақана жасалатын қылмыстарда болады; абайсыздықпен жасалған қылмыстарда қатысушылық болмайды.
- Әр қатысушы орындаушының істейтін қылмысының мәнін, қоғамға қауіптілігін және өз әрекетінің сол қылмысқа ықпалын түсінуі қажет.
- Орындаушы, әдетте, өзіне басқа қатысушылардың жәрдем көрсетіп отырғанын біледі; олардың арасында бірлесіп жасауға өзара келісім болады.
- Барлығының мақсаты бір болуы мүмкін, бірақ ниеті әртүрлі болуы ықтимал (мысалы, біреуі қызғаныштан, екіншісі кек алу үшін, үшіншісі пайдакүнемдікпен әрекет етуі мүмкін).
Қылмысқа қатысу — барлық қатысушылардың бір қылмыстық нәтижеге жетуге бағытталған ортақ қылмыстық ниетінің болуын білдіреді. Негізгі шарт: әр қатысушы орындаушының қылмысының мәнін ұғына отырып, соның жүзеге асуын қалайды және қылмысты іске асыру үшін өз әрекеттерін біріктіреді.
Қатысушылардың түрлері және олардың рөлі
Қылмыстық құқықта қылмысқа қатысушылардың рөлі әртүрлі болуы мүмкін. Ерекше бөлімде көрсетілген қылмыстарды тікелей орындаушымен қатар, мына тұлғалар да құрауы ықтимал:
Орындаушы
Қылмысты тікелей жасайтын тұлға (немесе бірге орындаушылар).
Ұйымдастырушы
Қылмысты ұйымдастыратын, оған басшылық ететін, жоспарлайтын немесе үйлестіретін тұлға.
Айдап салушы
Басқаны қылмыс жасауға көндіретін, түрткі болатын тұлға.
Көмектесуші
Қылмыс жасауға жағдай туғызатын, кеңес, құрал, ақпарат немесе өзге жәрдем көрсететін тұлға.
Себепті байланыс талабы
Қатысушылардың әрекеттері қылмыстың жасалуына ықпал етіп, оның салдарымен себепті байланыста болуы тиіс. Бұл байланыс бірлескен әрекеттің нәтижесінде ортақ салдардың туындағанын көрсетіп, барлық қатысушыларды жауаптылыққа тартудың маңызды алғышарты болады. Дегенмен қылмыстың зардабы көбіне орындаушының (немесе бірге орындаушылардың) әрекетімен тікелей байланысты; ал айдап салушы мен көмектесуші, кейде ұйымдастырушы тікелей зиян келтірмей, зардаптың тууына себепші болады.
Қасақаналықтың ерекшелігі: мысал
Қылмысқа қатысуда қасақаналық, әдетте, тікелей қасақаналықпен көрінеді. Алайда кей жағдайларда нақтыланбаған тікелей қасақаналық та орын алуы мүмкін. Мысалы, Л. және Н. есімді азаматтар төбелес кезінде қарсыластарының біріне бірге пышақ жұмсап, нәтижесінде адам ауыр жарақат алған. Бұл жағдайда сот олардың әрекетін ауыр зардаптың, тіпті адам өлімінің болуы мүмкін екенін саналы түрде болжай отырып, соған жол берген мінез-құлық ретінде бағалауы ықтимал.
Негізгі түйін
Қылмысқа қатысу — бір қылмыстық нәтижеге жету үшін қатысушылардың әрекеттерін келісіп, ортақ ниетке бағындыра отырып жүзеге асыратын, қылмыс жасаудың ерекше әрі қауіпті нысаны.