Кәсіпорынның қаржы ресурстары

Кәсіпорындар мен ұйымдардың қаржысы: мәні және орны

Кәсіпорындар мен ұйымдардың қаржысы — біртұтас қаржы жүйесінің құрамдас бөлігі. Ол елдегі ақша қатынастарының маңызды саласын, яғни материалдық өндірістегі ақша қатынастарын қамтиды. Себебі дәл осы ортада жиынтық қоғамдық өнім, ұлттық табыс және ұлттық байлық қалыптасады.

Негізгі тұжырым

Ұлттық табыс пен байлық — халық қажеттіліктерін өтеудің, өндірістік емес салалардың шығындарын жабудың және ұлғаймалы ұдайы өндірісті қамтамасыз етудің басты көзі.

Мемлекеттегі сияқты, кәсіпорын қаржысы да тауар-ақша қатынастары мен құн заңының әрекеті нәтижесінде қалыптасады. Тауар-ақша қатынастарына қоғамдық еңбек бөлінісі және меншіктің алуан түрлі формалары әсер етеді. Жекелеген өндірушілер өз өнімін, қызметін айырбастайды немесе ақшалай түрде сатады — осы қатынастардың жиынтығы тауар-ақша қатынастарының мазмұнын құрайды.

Қаржының экономикалық рөлі

Кәсіпорын қаржысы ұлғаймалы ұдайы өндірістің негізгі процестерін ақша нысанында көрсетіп, экономикалық заңдардың талаптарына сай іске асуына ықпал етеді. Мемлекет кәсіпорындар арқылы халық шаруашылығын дамытуға қажетті ақшалай табыстар мен қорларды қалыптастырып, бөліп, пайдаланады.

Неліктен маңызды?

Кәсіпорындар мен ұйымдардың қаржысы дұрыс жолға қойылмайынша, экономикалық даму мүмкін емес.

Басқарудағы орны

Қаржы — халық шаруашылығын басқару жүйесіндегі және экономиканы өзгерту тетіктеріндегі ең ықпалды құралдардың бірі.

Қамту аясы және салалық ерекшеліктер

Кәсіпорындар мен ұйымдардың қаржысы өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, құрылыс, көлік, сауда, дайындау, геологиялық барлау, жобалау, тұрғын үй-коммуналдық қызмет сияқты салалардағы кәсіпорындардың, сондай-ақ кооперативтік, салааралық және шаруашылықаралық ұйымдардың қаржысын қамтиды (оның ішінде байланыс, қоғамдық тамақтандыру, халыққа қызмет көрсету ұйымдары).

Әр салада техникалық-экономикалық ерекшеліктерден туындайтын айырмашылықтар болғанымен, кәсіпорын қаржысын ұйымдастырудың негізгі принциптері ортақ. Себебі олар бірыңғай экономикалық заңдарға сүйенеді және бір бастапқы буын ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.

Қаржы формаларының өзгеруі және қазіргі үрдістер

Кәсіпорын қаржысының сыртқы көрініс формалары сан алуан және уақыт өте өзгеріп отырады. Мысалы, кәсіпорындардың мемлекеттік бюджетпен қарым-қатынасы жетілдіріліп келеді: көп арналы төлемдерден пайда салығына көшу, бюджеттен кері қаржыландырудың өзін-өзі қаржыландырумен алмастырылуы, ішкі қаржы қозғалысы формаларының өзгеруі — соның айғағы.

Маңызды өзгерістер

Бюджетпен есеп айырысу тетіктерінің жаңаруы (пайда салығына көшу және т.б.).
Өзін-өзі қаржыландыру қағидасының күшеюі.
Қаржы ресурстарының құрылымы мен жұмсалу бағыттарының өзгеруі.

Қаржының мәні де өндірістік қатынастардың дамуымен және мемлекеттің шаруашылық, мәдени, әлеуметтік өмірдегі рөлімен бірге өзгеріп отырады. Қаржы қатынастары ең алдымен бөлістік қатынастар болғандықтан, бөлу жүйесіндегі өзгерістер олардың өндіріс тиімділігін ынталандырудағы маңызын арттырады.

Қаржы қатынастарының шекарасы туралы пікірталас

Кәсіпорын қаржысының мәні туралы ортақ пікір толық қалыптаспаған. Кейбір ғалымдар тауарды сатып алу-сату және еңбекақы төлеу кезіндегі ақша қатынастарын қаржы қатынастарына жатқызуға болмайды деп санайды. Ал өндірістік қағиданы жақтаушылар керісінше көзқарасты ұстанады: қаржы қатынастары өндірістің барлық кезеңін қамтитын, ұдайы өндіріс сатыларын бейнелейтін экономикалық категория.

Мысал

Өнімді өткізуден түскен түсім есебінен кәсіпорын тұтыну және қорлану қорларын құрады. Егер келісімшарт талаптары орындалмаса немесе берешек туындаса, қаржылық айыппұлдар қолданылады. Еңбекақы мен сыйақылар да арнайы қорлар арқылы қалыптастырылып, жұмсалады.

Кәсіпорын қаржысының қызметтері

Өндірістік қағиданы ұстанатын көзқарасқа сәйкес, кәсіпорындар мен ұйымдардың қаржысы үш негізгі қызмет атқарады: бөлу, бақылау және ұдайы өндірісті қамтамасыз ету.

Ұдайы өндіріс қызметі

Жай және ұлғаймалы ұдайы өндіріс барысында материалдық және қаржылық ағындардың үздіксіз айналымын қамтамасыз етеді. Кәсіпорын жоспарлар мен болжамдар негізінде өткізу көлемін, кіріс пен шығыс мөлшерін, шығындарды жабу көздерін (меншікті қаражат, уақытша тартылған ресурстар, банк несиелері, ерекше жағдайда бюджет қаражаты) айқындайды.

Бөлу қызметі

Жиынтық қоғамдық өнім құны айналым процесінде белгіленген экономикалық нормативтер негізінде бөлінеді. Бұл ұдайы өндіріс кезінде құнның бөлінуі мен қайта бөлінуіне қаржының тікелей қатысуын білдіреді. Ақшалай бюджеттер мен қорлардың экономикалық негізде бөлінуі — осы қызметтің басты шарты.

Бақылау қызметі

Есеп пен бақылаусыз шаруашылықты тиімді жүргізу мүмкін емес. Қаржы өндірісті ұлғайтуға, еңбек, материалдық, табиғи және қаржылық ресурстарды ұтымды пайдалануға бақылау жасауды қамтамасыз етеді. Бақылау кәсіпорын ішінде де, басқа кәсіпорындармен, ұйымдармен, қаржы-несие мекемелерімен қатынаста да жүзеге асады.

Кейбір экономистер ұсынатын жіктеу

Ақшалай ресурстар мен айналым қаражаттарына қызмет көрсету.
Ақшалай табыстарды бөлу.
Кәсіпорындардың өндірістік-шаруашылық қызметіне бақылау жасау.

Қаржы қатынастарының негізгі топтары

Ұлғаймалы ұдайы өндіріс процесінде кәсіпорын қаржысы әртүрлі субъектілер арасындағы қатынастарды біріктіреді. Бұл қатынастар ірілендірілген түрде төмендегі бағыттарда көрінеді:

Мемлекет пен кәсіпорындар арасында: бюджеттен қаржыландыру, бюджетке төлемдер, валюта қорларын қалыптастыру.
Кәсіпорындар мен ұйымдар арасында: шикізат, материал, отын және басқа ресурстар үшін есеп айырысу.
Бағалы қағаздар нарығында: акциялар мен басқа бағалы қағаздарды шығару және өткізу, бірлескен кәсіпорындар құру, үлестік қатысу.
Кәсіпорындар мен несие жүйесі арасында: ұзақ және қысқа мерзімді несие, пайыз төлеу, қарызды қайтару.

Негізгі белгілері

Көпқырлылық

Қаржы қатынастарының формалары да, мақсатты арналымы да әртүрлі.

Өндірістік қорлардың міндеттілігі

Қорлардың қалыптасуы, тұрақты толықтырылуы, көбеюі және бөлінуі жаңа қатынастарды тудырады.

Жоғары белсенділік

Қаржы кәсіпорынның шаруашылық қызметінің барлық қырларына ықпал ете алады.

Қорытындылай айтқанда, кәсіпорындар мен ұйымдардың қаржысы — халық шаруашылығындағы ақшалай табыстарды, жинақтарды және қорларды қалыптастыруға, бөлуге және пайдалануға байланысты туындайтын экономикалық қатынастар жүйесі.

Кәсіпорынның қаржы ресурстары және оларды қалыптастыру көздері

Кәсіпорынның қаржы ресурстары меншікті капиталдан, қарызға алынған капиталдан, тартылған ресурстардан, сондай-ақ бюджеттен алынған субсидиялар мен басқа қорлардан түсімдерден құралады.

Кесте 2 — Кәсіпорынның қаржы ресурстары

Құрылым, көздер және ескертпелер (мәтін редакцияланып, ықшамдалды).

Қаржы ресурстары	Құру көздері	Ескерту
1) Меншікті капитал 1.1 Амортизация 1.2 Жалпы табыс 1.2.1 Өнім өткізуден түскен кіріс 1.2.2 Басқа өткізуден болған кіріс 1.2.3 Өткізуден тыс операциялардың сальдосы 1.2.4 Резервтік қор 1.3 Жөндеу қоры 1.4 Басқалары	Өнім өткізуден түскен түсім Басқа өткізулерден түскен түсім Өткізуден тыс кірістер Таза табыс	Егер амортизациялық қор құрылмаса, амортизация пайда құрамында көрініс табады. Резервтік қор жарғылық қордың шамамен 15% мөлшерінде қалыптастырылуы мүмкін.
2) Қарызға алынған капитал 2.1 Банк несиелері 2.2 Банктік емес мекемелердің несиелері 2.3 Бюджеттен алынған несиелер 2.5 Кредиторлық қарыздар 2.6 Басқалары	Сәйкес кредиторлардың несие ресурстары	Соның ішінде лизинг арқылы қаржыландыру нұсқалары болуы мүмкін. Соның ішінде мерзімі кейінге қалдырылған салықтар түріндегі міндеттемелер кездеседі.
3) Тартылған ресурстар 3.1 Инвестициялық қызметтен алынған қаржылар 3.2 Құнды қағаздар эмиссиясынан алынған қаржылар 3.5 Франчайзинг, селлинг, жалгерлік бойынша түскен төлемдер	Сәйкес инвесторлардың қаржылары	Қаржыландыру нысандары мен шарттары тартушы тарапқа байланысты өзгеріп отырады.
4) Бюджеттен алынған субсидиялар және басқа қорлардан түсімдер	Бюджеттік қаржыландыру қаражаттары Дотациялар, субвенциялар Қайырымдылық және демеушілік көмек	Әлеуметтік немесе басым бағыттарды қолдауға арналған мақсатты түсімдер ретінде беріледі.