Қазақша рефераттар

Бюджеттен тыс қорлар - мемлекеттің қаржы жүйесінің маңызды буыны

Бюджеттен тыс қорлар: мәні, пайда болу себептері және рөлі

Жалпымемлекеттік деңгейде республикалық және жергілікті бюджеттер қаржы ресурстарын ұйымдастырудың ең белгілі нысаны болып саналады. Алайда нарықтық қатынастарға көшу кезеңінде экономикалық және әлеуметтік салаларды қаржыландыру үшін бір ғана бюджет қаражаты жеткіліксіз бола бастады. Осыған байланысты қосымша қаржы көздерін іздестіру қажеттілігі туындады.

Бюджет қорымен қатар, 1991 жылдан бастап мақсатты бюджеттен тыс қорлар құрылып, жұмыс істей бастады. Бюджеттен тыс қорлар — мемлекеттің қаржы жүйесінің маңызды буыны; олар қатаң түрде белгілі бір мақсаттарға пайдаланылатын және заң жүзінде бекітілген қалыптасу көздері бар ақша ресурстарының жиынтығын білдіреді.

Экономикалық категория ретіндегі анықтамасы

Экономикалық категория ретінде бюджеттен тыс қорлар — қоғамдық қажеттіліктерді қаржыландыру үшін мемлекет тарапынан қаржы ресурстарын қайта бөлу және пайдалану жөніндегі қатынастардың жиынтығы.

Пайда болу себептері: әлеуметтік-экономикалық қажеттілік

Бюджеттен тыс қорлардың пайда болуы әлеуметтік-экономикалық дамудың нақты қажеттіліктерінен туындады. Негізгі себептер:

  • Мемлекеттің қаржы ресурстарының бір бөлігін қатаң функциялық мақсаттарға жұмсау үшін оқшаулау.

  • Мемлекеттік бюджетті оған тән емес шығыстардан жеңілдету және бюджет тапшылығын төмендету қажеттілігі.

  • Нарыққа өту кезеңінде халықтың тұрмыс деңгейі төмендеген жағдайда әлеуметтік қорғауды сенімді әрі тиімді ету.

  • Кейбір шығыстардың ауыртпалығын белгілі бір деңгейде шаруашылық жүргізуші субъектілерге аудару.

Мысалдар: нақты қорлардың қалыптасуы

Әлеуметтік бағыттағы қорлар

  • Зейнетақы қоры
  • Әлеуметтік сақтандыру қоры
  • Халықты әлеуметтік қорғаудың бірыңғай одақтық-республикалық қоры
  • Жұмыспен қамтуға жәрдемдесудің мемлекеттік қоры

Тар мақсатты қорлар

  • Жол қоры
  • Әскери өндірісті конверсиялау қоры
  • Инновациялық қорлар (нысаналы арналымдағы)

Кейбір қорлар уақытша қызмет етті. Бұл көбіне дағдарыс жағдайында қаражат қалыптастырудың қиындығымен, жұмылдырылатын қаражаттың белгілі бір дәрежеде иесізденуімен және ресурстарды қайтарымсыз бөлу кезінде қорды қалыптастырушы субъектілердің мүдделілігінің төмен болуымен түсіндіріледі.

Қызмет ету логикасы: бюджетті толықтыру және саралау

Бюджеттен тыс қорлардың жұмыс істеуі түптеп келгенде бүкіл қоғам мүддесіне бағытталады. Олардың мемлекеттік бюджетпен қатар қызмет етуі қаржы қатынастарын саралауға, қаражаттың бір бөлігін мамандандырылған салаларға бағыттауға және қаржылық қызметтің әртүрлі бағыттарын дербестендіруге мүмкіндік береді.

Жіктелуі

Мақсатты арналымы бойынша

  • Экономикалық қорлар — экономикалық даму проблемаларын шешуге арналған.
  • Әлеуметтік қорлар — қоғамның әлеуметтік проблемаларын шешуге арналған.

Басқару деңгейі бойынша

  • Мемлекеттік қорлар — мемлекеттік деңгейде қалыптасады.
  • Аймақтық қорлар — аймақтық деңгейде қалыптасады.

Көздерінің сипаты

Бюджеттен тыс қорлардың көздері тұрақты және уақытша болуы мүмкін. Көздердің әралуандығы мен мөлшеріне елдің белгілі бір кезеңдегі экономикалық және қаржылық жағдайы тікелей әсер етеді; әкімшілік-аумақтық бірліктер бойынша да айырмашылықтар болуы ықтимал.

Қаражатты жұмсау бағыттары және қорлардың қатысушылық рөлі

Жұмсаудың негізгі бағыттары

  • Жарғылық қызмет

    Қордың құрылу мақсатына сай бағдарламалар мен міндеттер.

  • Инвестициялау

    Артық қаражаттың белгілі бір үлесін қаржы активтеріне орналастыру.

  • Коммерциялық қызмет

    Қосымша түсім көздерін құруға бағытталған қызмет.

Неліктен инвестиция маңызды?

Қаражатты пайдалану уақыты қаражаттың түсу уақытымен жиі сәйкес келмейді. Сонымен қатар инвестициялардан алынған кірістер тиісті қор шығындарын қаржыландырудың қосымша көзі бола алады. Сондықтан бюджеттен тыс қорлар инвестициялар мен қаржы нарығының қатысушылары ретінде көрінеді.

Бюджеттен тыс қорлар арқылы не қаржыландырылады?

Отандық кәсіпорындарды қаржыландыру, қаражаттандыру және несиелендіру арқылы өндіріс процесіне ықпал ету.

Қоршаған ортаны ластағаны үшін айыппұлдар мен арнайы көздер есебінен табиғатты қорғау шараларын қаржыландыру.

Зейнетақы мен жәрдемақылар төлеу, әлеуметтік инфрақұрылымды қаржыландыру арқылы халыққа қызмет көрсету.

Қарыз беру, соның ішінде шетелдік әріптестерге және қажет болған жағдайда шетел мемлекеттеріне де қарыз ұсыну.

Қалыптастыру көздері және басқару

Қалыптастыру көздері

Бюджеттен тыс қорлардың арналымы — мақсатты шараларды қаржыландыру. Бұл, әдетте, мына көздер есебінен жүзеге асады:

  • арнаулы мақсатты салықтар;
  • қарыздар және ақшалай-заттай лотереялар өткізу есебінен түскен қаражат;
  • бюджеттен берілетін субсидиялар;
  • қосымша анықталған кірістер және үнемделген қаржы ресурстары;
  • ерікті жарналар мен заңды және жеке тұлғалардың қайырымдылық көмектері.

Басқару

Бюджеттен тыс қорлардың жұмысын ұйымдастыру биліктің мемлекеттік органдарының құзыретінде болады: орталық, республикалық және жергілікті деңгейлерде.

Мүмкін болатын жеңілдіктер

  • салық төлеуден босату;
  • кеден баждарын төлеуден босату (коммерциялық қызмет бойынша жеңілдіктер берілмейді).

Жүйедегі айырмашылықтар және тарихи өзгерістер

Мемлекеттік және мемлекеттік емес қорлар

Мемлекеттік бюджеттен тыс қорларды мемлекеттік емес қорлардан ажырата білу маңызды. Мысалы, мемлекеттік емес жинақтаушы зейнетақы қорлары немесе әртүрлі ізгіліктік (соның ішінде халықаралық) қорлар кейбір белгілері бойынша ұқсас болғанымен, мақсатты арналымы жағынан едәуір сан алуан болады.

Бюджет құрамындағы мақсатты қорлар (1996 жылға дейін)

Бюджеттен тыс қорлармен қатар, мемлекеттік бюджеттің құрамында 1996 жылға дейін (қоса алғанда) болған мақсатты қаржыландыру қорлары да ажыратылады. Олардың қатарына:

  • жер қойнауын қорғау және минералды-шикізат базасын толықтырудың республикалық қоры;
  • табиғатты қорғаудың республикалық қоры

Сонымен қатар, өзге қорлар 1992–1996 жылдар аралығында мезгіл-мезгіл мемлекеттік бюджетке енгізіліп, кейін қайта шығарылып отырды. Бұл қаржы жүйесінің қалыптасу процесін және оның құрылымының оңтайлы нұсқасын іздестіруді көрсетеді.

Өтпелі кезең проблемалары және Қазақстандағы өзгеріс

Негізгі қиындықтар

Өтпелі кезеңдегі бюджеттен тыс қорлардың ортақ проблемасы — төлеушілердің қаржылық жағдайының нашарлауына байланысты жоспарланған көлемде қаражат жинаудың қиындауы. Бұған кәсіпорындардың залалдылығы, өзара берешектер және төлем қабілетсіздігі әсер етті. Нәтижесінде қор бюджеттері теңгерімсіз болып, шұғыл әлеуметтік-экономикалық мұқтаждарды мақсатты қаржыландырудың бірқатар шаралары толық қамтамасыз етілмеді.

1999 жылдан кейінгі саясат

Қазақстанда мемлекеттік бюджеттен тыс қорлар 1999 жылдан бастап мемлекеттің қаржы ресурстарын орталықтандыру саясатына байланысты мақсатқа сай емес деп танылды. Соның нәтижесінде қорлардың қаражаттары республикалық бюджетте шоғырландырылды.

Дүниежүзілік тәжірибе нені көрсетеді?

Дегенмен әлемдік тәжірибе қоғам тарапынан қаражаттың жұмсалуына тиімді бақылау орнатылған жағдайда мемлекеттік қаржы ресурстарын оперативті басқару үшін оларды дербес қалыптастыру мен пайдаланудың, сондай-ақ белгілі бір деңгейде орталықсыздандырудың тиімді болатынын растайды.