Қаржылық жағдайдың мәні, талдау мақсаты және әдістері туралы қазақша реферат
Қаржылық жағдайдың мәні
Нарықтық қатынастар жағдайында кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдаудың маңызы ерекше. Бұл кәсіпорындардың дербестігімен, сондай-ақ меншік иелері, қызметкерлер, коммерциялық серіктестер және өзге контрагенттер алдында өндірістік-кәсіпкерлік қызмет нәтижелері үшін толық жауапкершілік алуымен тікелей байланысты.
Кәсіпорынның қаржылық жағдайы белгілі бір кезеңдегі оның қаржылық тұрақтылығын, шаруашылық қызметін үздіксіз жүргізуін және қарыз міндеттемелерін уақытылы өтеу үшін жеткілікті ресурстарға ие болуын сипаттайды.
Қаржылық тұрақтылықтың өзегі
Қаржылық тұрақтылықтың мәні — қорлар мен шығындардың қалыптасу көздерімен қамтамасыз етілуі. Яғни кәсіпорын қорлары мен шығындарын қандай қаржы көздері жабатыны және бұл құрылым тәуекел деңгейі тұрғысынан қаншалықты қауіпсіз екені негізгі назарда болады.
Қаржылық тұрақтылыққа әсер ететін факторлар
Қаржылық тұрақтылыққа көптеген факторлар ықпал етеді. Оларды бірнеше өлшем бойынша жіктеуге болады: пайда болу орнына қарай ішкі және сыртқы; маңыздылығына қарай негізгі және қосалқы; құрылымы бойынша қарапайым және күрделі; әсер ету уақыты бойынша тұрақты және уақытша.
Ішкі факторлар
Ішкі факторлар кәсіпорынның өз жұмысын ұйымдастыруына тәуелді. Тұрақтылық ең алдымен өндіріс шығындарымен тығыз байланысты өнім мен қызметтің құрамы мен құрылымына, сондай-ақ тұрақты және айнымалы шығындардың арақатынасына тәуелді.
- Қаржы ресурстарының құрамы мен құрылымы, оларды басқару стратегиясы мен тактикасының дұрыстығы
- Таза табыс көлемі және оны бөлу құрылымы (әсіресе өндірісті дамытуға бағытталған бөлігі)
- Қарыз капиталын тарту мүмкіндігі және қаржылық тәуекелдің өсуі
- Резервтердің болуы (төлем қабілеттілігінің қаржылық кепілі ретінде)
Сыртқы факторлар
Сыртқы факторлар кәсіпорын еркінен тыс қалыптасады және нарықтық ортаға, мемлекеттік реттеуге, технологиялық өзгерістерге тәуелді.
- Экономикалық конъюнктура және салалық жағдай
- Техника мен технология деңгейі
- Төлем қабілетті сұраныс және тұтынушылар табысының деңгейі
- Салық және несие саясаты, бақылау-қадағалау туралы нормативтік актілер
- Сыртқы экономикалық байланыстар және өзге де факторлар
Ішкі факторлардың нақтыланған тізімі
- Кәсіпорынның салалық топқа жатуы
- Өнім/жұмыс/қызмет құрылымы және сұраныстағы үлесі
- Төленген жарғылық капиталдың мөлшері
- Шығындар көлемі және ақшалай табыспен салыстырғандағы динамикасы
- Мүлік, қорлар мен резервтердің жағдайы және олардың құрылымы
- Басқару тиімділігі
Қаржылық талдаудың мақсаты
Кәсіпорынның қаржылық жағдайын объективті әрі дәл бағалаудың ең тиімді тәсілі — қаржылық талдау. Ол кәсіпорынның даму бағытын бақылауға, шаруашылық қызметке кешенді баға беруге және басқарушылық шешімдерді өндірістік-кәсіпкерлік қызметпен байланыстыруға мүмкіндік береді.
Негізгі міндеттер
- Қаржылық жағдайды бағалау және есепті кезеңдегі өзгерістерін анықтау
- Активтер мен оларды қалыптастыру көздерінің сәйкестігін, бөлу ұтымдылығы мен пайдалану тиімділігін зерттеу
- Айналым капиталы көлемін, оның өзгерісін және ағымдағы міндеттемелермен арақатынасын анықтау
- Есеп-айырысу және несие тәртібін сақтау деңгейін бағалау
- Активтер мен міндеттемелер құрылымын зерттеу
- Ағымдағы активтердің айналымдылығын талдау (дебиторлық берешек пен қорлар)
- Баланстың өтімділігін және төлем қабілеттілігінің абсолюттік/салыстырмалы көрсеткіштерін анықтау
- Табыстылықты бағалау және табыс көрсеткіштеріне әсер ететін факторларды есептеу
- Іскерлік белсенділікті анықтау
- Қысқа және ұзақ мерзімді тұрақтылықты болжау, қаржылық стратегияны айқындау
Қаржылық талдаудың орны
Қаржылық жағдайды талдау кәсіпорынның шаруашылық қызметін талдаудың қорытынды кезеңі болып саналады. Ол жабдықтау, өндіріс және өткізу сатыларын қамтиды; ал бұл сатылардың жиынтығы коммерциялық, өндірістік және қаржылық қызметті құрайды.
Қаржылық қызметтің мазмұны
Қаржылық қызмет — меншікті және тартылған капиталдың көлемі мен құрамын өзгертетін қызмет. Ол қаржы ресурстарының тұрақты түсуіне, тиімді пайдаланылуына, есеп пен несие тәртібін сақтауға, меншікті және қарыз қаражаттарының оңтайлы арақатынасына және тұрақтылықты нығайтуға бағытталуы тиіс.
Ақпарат көздері: сыртқы және ішкі есеп
Нарықтық қатынастардың дамуы талдауды екі бағытқа бөлу қажеттігін күшейтті: ішкі (басқарушылық) талдау және сыртқы (қаржылық) талдау. Әрқайсысының өзіндік ақпараттық базасы бар.
Сыртқы қаржылық есеп
Акционерлер, қалың жұртшылық, банктер, сақтандыру ұйымдары және мемлекеттік органдар үшін кәсіпорынның жағдайын және есепті кезең нәтижелерін таныстыратын ашық есеп. Көбіне бірнеше жылдық мәліметтер жарияланып, динамиканы талдауға және даму бағытын бағалауға мүмкіндік береді.
Ішкі басқарушылық есеп
Өнімнің жекелеген түрлерінің нормативтік өзіндік құны, сапа төмендеуінен туған шығындар, өтпей қалған артық өнім туралы және жауапкершілік орталықтары бойынша шығындар секілді мәліметтерді қамтитын құпия сипаттағы есеп. Ол бөлімшелер тиімділігін салыстыруға, жауапкершілікті нақтылауға және ынталандыру жүйесін әділ құруға көмектеседі.
Өндіріс–сату–қаржы байланысы
Кәсіпорын қызметінің қаржылық, өндірістік және коммерциялық қырлары өзара тығыз байланысты. Қаржылық нәтижелер көбіне өндірістік-сату көрсеткіштерімен анықталады: өнім сапасы, өндірістің ырғақтылығы, ассортименттің сақталуы және өткізу тұрақтылығы ақша түсімдерінің уақытылы түсуіне ықпал етеді.
Егер өнім сапасы төмендеп, өткізу қиындаса, ақша түсімі тежеледі де, төлем қабілеттілік әлсірейді. Кері жағдайда, ақша қаражатының тапшылығы материалдық ресурстардың жеткізілуін кідіртіп, өндірістің тоқтауына дейін әкелуі мүмкін.
Шығындар көлемі өндіріс тиімділігімен айқындалады: тиімділік жоғары болған сайын кәсіпорын ресурстарды аз жұмсайды. Ал материалдық шығын нормаларының өсуі, еңбек өнімділігінің төмендеуі және өндірістік емес шығындар қосымша қаржы қажеттілігін арттырады. Бұл өзгерістер алдымен өнімнің өзіндік құнына, кейін табысқа әсер етеді және соның нәтижесінде кәсіпорынның жалпы қаржылық жағдайын өзгертеді.
Қаржылық талдаудың негізгі әдістері
Нарыққа өту кезеңінде кәсіпорынның қаржылық жағдайын бағалауда жаңа амалдар қажет. Қаржылық есепті оқудың тәжірибесі кең қолданылатын алты негізгі әдісті қалыптастырды.
1) Көлденең (уақыттық) талдау
Есеп берудің әрбір позициясын өткен кезеңмен салыстыру. Бұл бухгалтерлік баптар бойынша абсолюттік және салыстырмалы ауытқуларды анықтауға мүмкіндік береді.
2) Тік (құрылымдық) талдау
Әрбір баптың жалпы нәтижеге әсерін айқындау арқылы қорытынды көрсеткіштердің құрылымын талдау. Мысалы, ұзақ және ағымдағы активтердің баланс валютасындағы үлес салмағын анықтау.
Тік және көлденең талдаулар бірін-бірі толықтырады: құрылымды да, динамиканы да бір мезетте көруге мүмкіндік береді.
3) Трендтік талдау
Барлық көрсеткіштер 100% деп алынатын базалық жыл деңгейімен салыстыра отырып, бірнеше жылдағы салыстырмалы ауытқуларды есептеу. Тренд негізгі тенденцияны айқындап, болашақ көрсеткіштердің ықтимал мәнін бағалауға көмектеседі.
4) Салыстырмалы (кеңістіктік) талдау
Құрылымдық бөлімшелер, еншілес ұйымдар немесе бәсекелес компаниялар көрсеткіштерімен салыстыру. Бұл шаруашылық ішіндегі және шаруашылықаралық айырмашылықтарды ашуға мүмкіндік береді.
5) Факторлық талдау
Жекелеген факторлардың қорытынды көрсеткішке әсерін зерттеу. Ол көрсеткішті құрамдас бөліктерге жіктегенде — тура талдау, ал элементтерді біріктіріп жалпы нәтижеге шығарғанда — кері (синтез) түрінде жүргізіледі.
6) Қаржылық коэффициенттер әдісі
Нарықтық экономикада кең таралған тәсіл — әртүрлі коэффициенттерді пайдалану. Коэффициенттер баланстың жекелеген баптарының арасындағы байланыстарға сүйеніп, салыстырмалы шамалар ретінде есептеледі және жасырын үрдістерді анықтауға көмектеседі.
Коэффициенттерді түсіндірудегі маңызды ескерту
Коэффициенттердің пайдалығы оларды дұрыс түсіндіруге байланысты. Бұл ең күрделі тұстардың бірі, өйткені көрсеткіштерге ішкі және сыртқы факторлар қатар әсер етеді (салалық орта, жалпы экономикалық ахуал, басқару саясаты және т.б.). Сондықтан коэффициенттерді өткен кезеңмен, салалық нормалармен және нақты жағдайлармен салыстыра отырып, сақтықпен талдау қажет.
Шетелдік тәжірибені механикалық түрде көшіру жиі тиімсіз: жергілікті кәсіпорындардың ерекшеліктері ескерілмесе, ұсынылатын «қалыпты мәндер» практикада расталмауы мүмкін. Дегенмен, салыстырмалы көрсеткіштер өтімділік, тұрақтылық, табыстылық және іскерлік белсенділік секілді негізгі бағыттарды бағалауда өте маңызды.
Қосымша қолданылатын тәсілдер
Жоғарыдағы әдістермен қатар экономикалық талдауда статистиканың дәстүрлі құралдары да пайдаланылады: топтау, орташа және салыстырмалы шамалар, графиктік және индекстік әдістер. Әдістер мен тәсілдерді орынды үйлестіру кәсіпорынның қаржылық жағдайын терең түсінуге және тұрақтылықты нығайтуға мүмкіндік береді.
Қорытынды ой
Қаржылық жағдайды талдау — кәсіпорынның төлем қабілеттілігі мен тұрақтылығын бағалаудың ғана емес, сонымен бірге басқарушылық шешімдерді негіздеудің маңызды құралы. Нарықтық ортада ол активтер құрылымын, капитал көздерін, айналымдылықты, өтімділікті, табыстылықты және тәуекел деңгейін кешенді қарастыру арқылы кәсіпорынның ұзақ мерзімді дамуына бағыт береді.