Қазақша рефераттар

Бала бақыты

Жас ерекшелігі: мәні және педагогикадағы орны

Белгілі бір шақтық кезеңге тән анатомиялық-физиологиялық және психологиялық сипаттарды жас ерекшеліктері деп атаймыз. Педагогика мен психология баланың дамуындағы ширақтық пен өзгерімпаздықты, сондай-ақ оның жеке басының қалыптасуы тәрбиемен, қоршаған ортамен және қарым-қатынас жүйесімен тығыз байланысты екенін көрсетеді.

Балалардың бір даму сатысынан екіншісіне көшуі кездейсоқ емес: жас ұлғайған сайын бойы өсіп, денесі тұлғаланып, танымы кеңейеді, білім қоры тереңдейді. Осы себепті баланың жас ерекшелігін есепке алу — оқыту мен тәрбие жүйесіндегі негізгі принциптердің бірі.

Негізгі ұғымдар

Жеке адам
Қоғамда белгілі рөлі мен құқығы бар, жауапкершілік пен міндеттерді атқара алатын тұлға.
Қалыптасу
Тәрбие мен дамудың нәтижесінде жетілу, саналы өмір сүруге және қоғамдық өмірге араласуға даяр болу.

Жас ұрпақты қоғамдық өмірге және еңбекке араласуға дайындауда баланың тұлғасына әсер ететін негізгі тетіктер — тәрбие, қоғамдық-әлеуметтік орта және тұқым қуалаушылық. Перзент сүю — ата-ананың бақыты әрі қоғам алдындағы табиғи борышы; ұрпақ жалғастыру — тіршілік әлемінің эволюциялық заңдылығы.

Ғылыми негіз және классикалық педагогикалық көзқарастар

Баланың жас ерекшеліктерін ескеру қажеттігін педагогика ғылымы ертеден-ақ атап өткен. Я. Коменский мен Ж. Руссо тәрбие барысында бала табиғатын, қабылдау мен ойлау ерекшеліктерін назарда ұстауға үндеген.

Қазіргі педагогика мен психология балалар мен жеткіншектердің дамуында биологиялық фактордың рөлін айқындай отырып, дамуды үнемі қозғалыстағы үдеріс ретінде қарастырады: сандық жинақталу уақыт өте келе сапалық өзгерістерге ұласады. Бұл көзқарас баланың дене және психикалық дамуын кезеңдерге бөлуге мүмкіндік береді.

Жас кезеңдері: мектеп жасындағы сатылар және кеңейтілген жіктеу

Мектеп жасындағы негізгі кезеңдер

  1. 1 Төменгі сынып кезеңі — 7 жастан 11 жасқа дейін.
  2. 2 Негізгі мектеп (жеткіншектік) кезең — 12 жастан 15 жасқа дейін.
  3. 3 Орта мектеп (жасөспірімдік) кезең — 15 жастан 18 жасқа дейін.

Туылғаннан жасөспірімдікке дейін (кеңейтілген сызба)

  1. Жаңа туған — туған сәттен 1–2 айға дейін.
  2. Нәрестелік шақ — 1–2 айдан 1 жасқа дейін.
  3. Ерте сәбилік шақ — 1 жастан 3 жасқа дейін.
  4. Мектепке дейінгі балалық шақ — 4 жастан 7 жасқа дейін.
  5. Бастауыш мектеп жасы — 7 жастан 11–12 жасқа дейін.
  6. Жеткіншек шақ — 11–12 жастан 14–15 жасқа дейін.
  7. Жасөспірім шақ — шамамен 14,5 жастан 17 жасқа дейін.

Тәрбие мен оқыту осы сатыларға сәйкес жүргізілуі керек. Өйткені адамның жасының табиғи негізі — биологиялық жетілу сатылары. Әр жас кезеңі — психикалық дамудың сапалық тұрғыдан ерекше кезеңі; ол тұлғалық құрылымда көптеген маңызды өзгерістердің жинақталуымен сипатталады.

Мектепке дейінгі кезең (4–7 жас): қабылдау, ойын және зеректік

4–7 жас аралығында баланың айналадағы құбылыстарды жіті аңғарып, көргені мен сезінгенін есте сақтауы айқын байқалады. Қозғалыс үстінде дамитын балалардың бойы мен салмағы да қалыпты өсім қарқынын сақтайды.

Танымдық серпін

4–5 жаста салыстырмалы ойлау қабілеті айқындала түседі: санамақты меңгереді, аз-көпті, ай-күнді, жыл мезгілдерін ажыратады.

Ойынның мазмұндалуы

Ойын мен әрекет мақсатты сипат алып, белгілі нәтижеге ұмтылыс күшейеді. Балалар топтасып, бірлесіп ойнауды ұнатады.

Мектепке дайындық

6–7 жас мектепке қадам басатын кезең ретінде ерекшеленеді. 7 жаста мектепке бару көбіне биологиялық және физиологиялық заңдылықтармен түсіндіріледі.

Денсаулығы жақсы, алғыр әрі зерек балалар қоршаған орта құбылыстарын тез қабылдайды; жақсы ұғынғанын ұзақ уақыт ұмытпайтыны жиі байқалады.

Бастауыш мектеп жасы (шамамен 7–11/12 жас): оқу әрекетінің басталуы

Бастауыш жастағы баланың психологиялық ерекшеліктері бұған дейінгі даму барысында жинақталып, оны келесі сатыға көшуге дайындайды. Мұғалім бала мінезі мен танымын мектепке дейінгі шақтан бөліп қарастырмай, сабақтастықпен зерттеуі қажет.

Негізгі өзгеріс: «оқу» — жетекші іс-әрекет

Мектепке барумен алаңсыз балалық шақ аяқталып, баланың өміріне жаңа, міндетті іс-әрекет — оқу енеді. Бұл жауапкершілікпен еңбек етуді талап етеді; баланың отбасындағы және қоғамдағы орны өзгеріп, жаңа міндеттер жүктеледі.

Оқу үдерісін ұйымдастыру

  • Жазу мен оқуды алмастырып отыру, сергіту сәттерін енгізу.
  • Сынып ауасын тазартып, үзілісте қозғалыс ойындарын ұйымдастыру.
  • Тапсырмаларды бөліктерге бөліп, біртіндеп күрделендіру.
  • Зейін мәдениетін қалыптастыруға бағыттау.

Көрнекілік пен ойынның рөлі

Бұл жаста бала форма, бояу, дыбыс арқылы ойлайды. Сондықтан көрнекілік әдістері, шығармашылық ойындар, әрекетті түрлендіру — ойлау мен есте сақтауды дамытуда тиімді.

Тәрбие жұмысында ескерілетін мінез-құлық белгілері

Сөз бен істің сәйкестігі

Әділетті талапты сезінеді, орынсыз кінәлауды жақтырмайды.

Еліктеуге бейімділік

Үлкендердің қателігін тез байқайды, өнегені тез қабылдайды.

Арманшылдық, ұйымшылдық

Сенімді серік іздейді, өз мүмкіндігін асыра бағалауы мүмкін.

Қарым-қатынасқа құштарлық

Ересектермен де, құрдастарымен де араласқанды ұнатады.

Спортқа қызығушылық

Қимыл-қозғалыс қажет; ұзақ отыруға төзімі төмен.

Еңбектің мәні

Өзін-өзі қызмет ету дағдылары қалыптасып, еңбекті құрметтей бастайды.

Мектептің маңызды міндеті — білімнің «әліппесін» үйретумен қатар, баланың өмірде өз орнын табуына көмектесу. Тұлғаны қалыптастыруда ақыл-ой, адамгершілік, еңбек, эстетикалық және дене тәрбиесі өзара байланыста, кешенді жүргізілуі тиіс.

Жеткіншек шақ (шамамен 11/12–14/15 жас): өтпелі кезеңнің күрделілігі

Физиологиялық өзгерістер

Жыныстық толысу салыстырмалы түрде тез жүреді: қыздарда 11–13 жас, ер балаларда 13–15 жас. Қаңқа мен бұлшық еттің жедел жетілуі моторлық аппараттың қайта құрылуына әкеледі, бұл мінез-құлыққа да әсер етеді. Сондықтан дене тәрбиесін сауатты ұйымдастыру қажет.

Жеткіншектік кезең «өтпелі», «бетбұрыс», «қиын», «сыналатын» шақ ретінде сипатталады. Бұл уақытта жеткіншектің әлеуметтік белсенділігі артып, ол үлгілерді игеруге, үлкендермен және құрдастарымен қарым-қатынас орнатуға ұмтылады. Маңыздысы — осы кезеңде тұлғаның моральдық және әлеуметтік негіздері айқындала бастайды.

Жаңа тұлғалық құрылым

«Мен енді бала емеспін, ересекпін» деген түсінік пайда болып, өзіне айналаның дәл осылай қарауын қалайды.

Мектеп пен мұғалімге көзқарас

Жеткіншектер білімді, әділ, мейірімді, сабақты ұйымдастыра алатын мұғалімді жоғары бағалайды. Оқуда қайталау арқылы мағынаны берік есте сақтауға үйрету маңызды.

Тәрбиелік тактика: қысым емес, ынтымақтастық

Сананың дамуы тәуелсіздікке ұмтылысты күшейтеді: жеткіншек әкімшілік бақылауды ұнатпай, оны озбырлық ретінде қабылдауы мүмкін. Сол себепті ұстамдылық, педагогикалық шыдамдылық, әдепті жеке жұмыс, жетістікке жеткізетін жағдай жасау — негізгі ұстаным болуы тиіс.

Бірге талдау

Оқиға мен іс-қылықты талқылап, баға бергізу, өзін-өзі талдауға үйрету.

Қолдау және нақты талап

Сенімділігін тәрбиелеу, жетістігін атап өту, қауіптен сақтандыру, дер кезінде көмектесу.

Дене тәрбиесі және денсаулық мәдениеті

  • Дұрыс тамақтану, таза ауа, қозғалыс (ойын, жаттығу, спорт) — негізгі тіректер.
  • Жаттығу кезінде жалпы күйін бақылау: қан тамыры соғысы, тыныс алу, шаршау белгілері.
  • Жеке гигиена, ұйқы, демалыс және еңбек режимі шамадан тыс жүктемені болдырмауы керек.
  • Маскүнемдікке жол бермеу — профилактиканың маңызды бөлігі.

Девиантты мінез-құлық: себептері және алдын алу

Соңғы жылдары жеткіншектер тәртібінің төмендеуі жиірек байқалады. Негізгі тәуекелдер: ата-анамен келіспеушілік, мектептегі қиындық пен сәтсіздік, тәртібі қиын құрбы-құрдастар ықпалы. Отбасы жағдайы, ата-ананың кәсібі, материалдық ахуалы мен білім деңгейі де баланың өмірлік бағытына әсер етеді.

Маңызды ескерту

Мінез-құлықтағы ауытқулар көбіне туа біткен емес; олар отбасындағы және мектептегі тәрбиелік олқылықтардың салдары болуы мүмкін. Мұндай құбылыс девиантты мінез-құлық деп аталады.

Агрессия және тәуекел байланыстары

Агрессивті мінез-құлыққа (төбелес, тіл тигізу) бейімдік тұлғааралық және топаралық қақтығыстарға ұласуы мүмкін. Ол кей жағдайда ішімдік пен нашақорлық сияқты қауіп факторларымен астасады.

Тиімсіз тәсілдерден сақтану

«Қиын» жеткіншекпен сынып алдында жазалау, жүйке жұқартатын әңгіме жүргізу көбіне нәтиже бермейді; керісінше қарсыласуды күшейтуі мүмкін.

Профилактика бағыты

  • Тұлғаға бағытталған әсер ету және әлеуметтік-педагогикалық түзету жұмыстары.
  • Кері ықпалды ортаны сауықтыру, қолдаушы орта құру.

Жасөспірім шақ (15–17 жас): таңдау, жауапкершілік және өзін ашу

Жасөспірімдік шақ — бала мен ересектік кезеңнің аралығы. Бұл кезеңде ересектердің ықпалы әлі де күшті болғанымен, жасөспірімнің өзіндік бағыты айқындала бастайды. Ең маңызды міндеттер: мамандық таңдау, еңбек пен қоғамдық-саяси қызметке даярлану, отбасы құруға дайындалу.

Жалпы ақыл-ой қабілеті 15–16 жасқа қарай қалыптасып, бұдан кейін шапшаң өсім баяулауы мүмкін, бірақ даму жалғасады. Жыныстық толысуға байланысты сырт келбет пен ағзадағы өзгерістер, өмірлік міндеттердің күрделенуі бұл шақтың кейде ымырасыз болуына әсер етеді. Жасөспірімге өзін көрсетуге, өзін жан-жақты ашуға ұмтылу тән.

Мамандыққа бетбұрыс

Қызығушылық біртіндеп орнығып, жауапкершілік артады. Өзіндік орындауға мүмкіндік беріп, педагогикалық бақылау мен басшылықты тең ұстау маңызды.

Достық пен сезім

Сенім, сыйластық, қайырымдылық, бірлескен әрекет мәдениеті дамиды; бір-біріне көмектесу тәжірибесі қалыптасады.

Өзіндік бейне

Сыртқы келбетке назар күшейеді: қыздар да, ұлдар да киімге, қимыл мәнеріне көбірек көңіл бөле бастайды.

Сондықтан мектепке дейінгі шақтан жасөспірімдікке дейін мұғалім, тәрбиеші және ата-ана баланың бейімділігі мен қабілетін, мінез-құлқы мен темпераментін үнемі ескеріп, дамуына жүйелі ықпал етуі қажет.

Қорытынды ой

Л.Ф. Обухованың психологиялық зерттеулеріне сүйенсек, жасөспірім тұлғасының ерекшеліктері ерте жеткіншек шақта қалыптасқан психологиялық жаңа құрылымдардың жалғасы ретінде көрінеді. Өзіндік тұлғаға қызығушылықтың күшеюі мен сыншылдық сақталғанымен, олар саналы түрде қайта пайымдалып, жаңа мазмұнға ие болады. Ең мәнді өзгеріс — тұлғаның өзіндік дамуында.