Ғұн мемлекеттілігі
Сақ тайпаларының әлеуметтік және мемлекеттік құрылысы
Қазақ мемлекеттігінің түп-тамырын зерттеуді сақ, үйсін, қаңлы және ғұн тайпаларының әлеуметтік құрылымынан бастаған жөн. Ғылымда бұл көшпелі бірлестіктердің қоғамдық-саяси құрылымы әлі де толық зерттеліп болған жоқ.
Б.з.д. VIII ғасырдан б.з. V ғасырына дейінгі көшпелі қоғамда малға жекеменшіктің күшеюіне байланысты қоғам біртіндеп бай және кедей топтарға жіктелді. Осы үдеріс мемлекеттік құрылымның қалыптасуына алғышарт жасады.
Сақтардың саяси тәжірибесінен Ахеменидтік Иран мен Грек–Бактрия мемлекеттерінің ықпалы байқалса, үйсіндерден Хань (Қытай) патшалығының әсері сезіледі. Сақ қоғамындағы әлеуметтік қатынастарды қалпына келтіруде жазба деректер аз болғандықтан, археологиялық материалдарға көбірек сүйенуге тура келеді.
Әскери демократия және мемлекеттің пайда болу логикасы
Алғашқы кезеңдегі сақ қоғамын әскери-демократиялық жүйе ретінде түсінуге болады. Мұндай құрылымда ел басқару тізгіні тайпа көсемдерімен қатар қолбасшылардың, батырлардың қолында шоғырланды.
Әскери демократия дәуірінде байлық тек шаруашылықты ұйымдастыру арқылы ғана жиналмады. Олжа, соғыс және өзге жұрттың мал-мүлкін тартып алу байлықтың маңызды көзіне айналды. Түскен олжа бірден тең бөлінбеді: бастапқыда көсемдер мен қолбасылардың үлесі көбірек болып, кейін ол артықшылық тіпті толық үстемдікке ұласты.
Нәтижесінде мүлік теңсіздігі тереңдеп, қоғамда әлеуметтік жіктеліс күшейді. Таптық қоғамда меншікті қорғайтын, қайшылықтарды реттейтін, өндіріс пен соғысты және қорғанысты ұйымдастыратын аппарат ретінде мемлекет қалыптасты.
Ерте мемлекеттің белгілері
- Басқару
- әскери-демократиялық дәстүр
- Мәдениет
- аң стилі, зергерлік өнер
- Материалдық мұра
- патша обалары, монументтік ескерткіштер
- Құқықтық-ұйымдық негіз
- әскер, елшілік, құрылтай элементтері
Мемлекеттік бірлестіктер: аумақ, билік, оқиғалар, салдар
| Бірлестік (мерзімі) | Аумағы және орталығы | Жоғарғы билік, саяси құрылым | Негізгі тарихи оқиғалар | Тарихи салдары |
|---|---|---|---|---|
| Сақ тайпаларының бірлестігі (б.з.д. VII–III ғғ.) | Қазақстанның барлық аймақтары. Тұрақты саяси орталығы туралы нақты дерек жоқ. | Көсем-патша (Томирис). Әскери демократия. | Б.з.д. VI ғ. парсыларға қарсы соғыс; б.з.д. IV ғ. А. Македонскийге қарсы күрес; б.з.д. 490 ж. гректер жағында Марафон шайқасына қатысу. | Ерте мемлекеттік белгілердің айқындалуы: жазу элементтері, аң стилі, қолөнер мен монументтік өнердің дамуы. |
| Ғұндардың мемлекеттік бірлестігі (б.з.д. III ғ. – б.з. V ғ.) | Орталық Азия (Моңғол Алтай өңірі), Шығыс Қазақстан. Тұрақты орталық жөнінде дерек аз. | Тәңірқұты (Мөде, Чжи-Чжи және т.б.). Әскери-әкімшілік басқару жүйесі. | Б.з.д. I ғ. екінші жартысынан б.з. II ғ. ортасына дейін ғұндардың Қазақстанға қоныс аударуы; Шығыс Қазақстандағы Юэбань мемлекеті. | Көшпелілердің алғашқы ірі әрі қуатты мемлекеттік бірлестігі; басқару құрылымының орнығуы; түркелену үдерістерінің басталуы. |
| Үйсіндердің мемлекеттік бірлестігі (б.з.д. III–II ғғ. – б.з. V ғ.) | Оңтүстік-Шығыс Қазақстан (Жетісу). Астанасы — Шығу (Чигу-чен), Ыстықкөл маңы (Қызыл аңғар қаласы). | Күнби (Гуньмо). Б.з.д. 64–51 жж. Ұлы және Кіші Гуньмо жүйесі. | Қытаймен елшілік және туыстық байланыстар; үйсіндердің Жетісуға келуі; ғұндарға қарсы үйсін–қытай одағы. | Қазақстан жеріндегі ең ерте тұрақты басқару орталығы бар мемлекеттік бірлестіктердің бірі. |
| Қаңлылардың мемлекеттік бірлестігі (б.з.д. III–II ғғ. – б.з. V ғ.) | Сырдария өңірі, Оңтүстік Қазақстан. Астанасы — Битянь қаласы. | Билеуші атауы нақты көрсетілмейді. Әскери-демократиялық дәстүрлер сақталды. | Ұлы Жібек жолының Ферғанадан Аралға дейінгі бөлігіне үстемдік үшін күрес; Қытай, Парфия, Рим, Кушанмен байланыстар. | Сауда мен қала мәдениетінің дамуына ықпал етті; халық саны шамамен 600 мың адам. |
Сақтардағы билік жүйесі және әлеуметтік сатылар
Антикалық авторлардың деректеріне қарағанда, сақтарда патшалар мен патшайымдар болған және олардың әмірі күшті саналған. Патша соғыс пен бейбітшілік мәселесін шешті, елші тағайындады, одақ құруды басқарды, әскерге жетекшілік етті. Патша бір рудан сайланды; патша қайтыс болғанда билік әдетте інісіне өтетін.
Ірі мемлекеттік істерде патша кейде ел құрылтайын шақырған. Бұл сақтардың мемлекеттік жүйесінде демократиялық қағидалардың белгілі бір деңгейде болғанын аңғартады. Арриан мәліметі бойынша, сақ патшасы елді өзінің сатраптары (өкіл-қызметшілері) арқылы басқарған: олар белгілі бір аймақтағы немесе тайпадағы патша билігінің өкілі ретінде қызмет етті.
Сақтардың әлеуметтік құрылымы жөнінде тікелей жазба деректер аз болғандықтан, ғалымдар мәдени-генетикалық жақындығы бар скиф тайпалары туралы деректерді салыстырмалы түрде қолданады. Бұл тұрғыдан алғанда, ең жоғарғы сатыда патшалық ру тұрғаны аңғарылады. Бұл дәстүр кейін ғұндарда, түріктерде, тіпті Қазақ хандығында да жалғасын тапты.
Археология не дейді?
Патша обалары
Берел, Шілікті, Бесшатыр, Есік, Тарбағатайдағы патша қорғандары — патша әулеті мен ірі ақсүйектердің жерленген орындары.
Шілікті даласы
200-ден астам сақ-үйсін ескерткіші шоғырланған өңірде қырықтан астам ірі патша обасы бар. Үш ірі оба арнайы зерттелді.
Бәйгетөбе олжасы
Алтын киіммен жерленген ерте сақ патшасының мүрдесі табылған. Қорған тоналғанымен, 4000-нан аса алтын түйме, қаптырма және зергерлік бұйым сақталған.
Есік қорғанындағы алтын киімді адам, Бесшатыр мен Боралдай кешендері (б.з.д. VI–IV ғғ.) сақ қоғамында әлеуметтік және мүліктік теңсіздіктің терең болғанын, мемлекеттік ұйымның барын көрсететін маңызды дәлелдер саналады.
Сақ-скиф әлемінде ел басқарудың ұлыстық қағидасы болғанға ұқсайды: патшалық үш бөлікке бөлініп басқарылғаны туралы болжамдар бар. Қоғамның келесі әлеуметтік белесінде ру-тайпа көсемдері мен ақсүйектер тұрды. Антикалық деректерде олардың ерекше белгісі ретінде айрықша қалпақ кигені айтылады.
Сақтарда жауынгерлердің, әсіресе қолбасшылар мен батырлардың мәртебесі жоғары болды. Діни қызмет атқарған абыздар, сәуегейлер, бақсылар, емшілер де қоғамның ықпалды тобына жатты: білім-ғылым толық қалыптаса қоймаған дәуірлерде олар идеологиялық біріктіруші рөл атқарды.
Көпшілік халықты еркін қауым мүшелері құрады. Олардың жеке малы, қонысы, шаруашылығы болды. Бейбіт кезде олар шаруасын жүргізсе, соғыс уақытында әскер қатарына қосылды. Мұны орташа қорғандардан жиі табылатын жебе ұштары, қанжарлар, найза ұштары дәлелдейді. Кей жағдайда әйелдердің де қарумен жерленуі олардың жауынгерлік қызмет атқарғанын көрсетеді.
Сонымен бірге өз малы, аты немесе көш-қонға қажетті арбасы жоқ кедейлер де болды; олар қоғамның тәуелдірек бөлігін құрады. Әлеуметтік сатылардың ең төменінде құлдар тұрды: әдетте жаугершілікте қолға түскен тұтқындар құлға айналдырылды. Дегенмен көшпелі қоғамдағы құлдық отырықшы елдердегідей дамымаған; көбіне үйішілік қызметпен шектелді.
Қорытынды тұжырым
Сақ қоғамы — патшасы, нөкер-жасағы, ел басқарушысы, елшісі, әскері, діни көшбасшылары, бай-кедейі және құлдары бар күрделі құрылым. Мұндай жүйені мемлекеттіліксіз басқару мүмкін емес еді.
Ғұн мемлекеттілігі
Сақтардан кейін Қазақстан аумағында және көрші өңірлерде ірі мемлекет құрып, ықпалы артқан халықтың бірі — ғұндар. Б.з.д. IV ғасырдың өзінде-ақ Қытай мемлекеті ғұндарды солтүстік-батыстағы күшті қарсылас деп таныған.
Түркі тілінде сөйлегендігі қазіргі зерттеулерде дәлелденіп отырған ғұндар әуелде тайпалық одақ ретінде қалыптасып, кейін орталықтанған мемлекет құрды. Олардың тарихына қатысты мол дерек қытай жылнамаларында сақталған. Мемлекеттіліктің негіздері б.з.д. IV ғасырлардан бастау алады, ал саяси жүйені толық қалыптастырған ірі тұлға — Мөде тәңірқұты (қытай деректерінде Маодун).
Мемлекеттің басында тәңірқұты тұрды. Зерттеуші Қ. Садғараұлының пікірінше, бұл атаудың мағынасы бүгінгі қазақ тіліне де жақын. Тәңірқұты елдің қарулы күштерінің бас қолбасшысы болды.
Мөдеге дейін тәңірқұтыны сайлау тәртібі болғанымен, Мөде кезеңінен бастап мемлекет бір орталыққа толық біріктірілді; сайлау рәсімі формалды сипатқа ауысты. Тақ мұрасы әуелде ағадан ініге, кейін әкеден балаға өтіп отырды.
Ғұндарда үш ақсүйек тайпа айрықша орын алды. Соның ішінде си люань-ди тайпасынан ғана билеуші сайланғаны айтылады. Ақсүйек үш тайпа өзара ғана құдандалы болып, мемлекеттік ірі қызметтерге де көбіне осы ортадан шыққандар тағайындалды.
Басқару аппараты күрделі болды: тәңірқұтыдан кейін Шығыс және Батыс бөліктерін басқаратын кіші хандар тұрды. Әдетте, Шығыс бөліктің мәртебесі жоғары болып, ол орынға тақ мұрагері саналатын үлкен ұл отырған. Әр қанатта азық-түлікке жауапты уәзірлер, қолбасшылар, мал санағын жүргізушілер және тәртіп сақшылары қызмет етті.
Ел күшейген кезеңде мемлекет үшке бөлініп басқарылды: Шығыс, Батыс және орталықтағы тәңірқұты ордасы. Бұл құрылым 24 әкімшілікке бөлініп, әрқайсысына мыңбасылар, жүзбасылар, онбасылар, билер және кіші бектер тағайындалды. Жоғарғы лауазымдар көбіне тәңірқұты әулетіне тиесілі болса, орта және төменгі буындарға өзге тайпалардан шыққан қабілетті адамдар тартылды.
Мемлекеттік дәстүрдің орнығуы
- Тәңірлік дүниетаным: билеуші Көк Тәңірі жаратқан тұлға ретінде қабылданды.
- Құрылтай дәстүрінің қалыптасуы.
- Әдет-ғұрыпқа негізделген заң ережелері (жер-су мәселесіне мән берілді).
- Ресми іс жүргізу және мөр басу рәсімдерінің орнығуы.
Ғұн мемлекеті б.з.д. IV ғасырдан б.з. V ғасырының орта шеніне дейін өмір сүрді. Б.з. IV ғасырынан бастап ғұндардың бір бөлігі Еділден асып, Еуропаға қарай жылжып, кейінгі 200 жыл ішінде Еуропаның едәуір бөлігінде өз ықпалын орнатты.
Үйсін мемлекеттілігі
Қазақ мемлекеттігінің тағы бір қайнар көзі — үйсіндер мемлекеті. Үйсін қоғамында ежелгі өркениетке тән дамудың негізгі белгілері байқалды: мемлекеттік билік жүйесі, жазу дәстүрі, тұрақты әскер, елшілік жоралғылары және басқарудың орныққан үлгілері.
Сақ дәуірінде күшейген малға, еңбек құралдарына және тұрмыстық бұйымдарға қатысты жекеменшік үйсіндерде де кең тарады. Қоғамның билеуші және бағынышты топтарға бөлінуі айқын көрінді: ру ақсүйектері, тәуелді ұсақ өндірушілер және жартылай тәуелді құлдар.
Жерді жеке иеленумен қатар иерархиялық иелену түрлері де дамыды (рулық, тайпалық, қауымдастық). Жартылай көшпелі және жартылай отырықшы ортада өндірістің екі тірегі болды: мал және жер. Мал түріндегі байлықтың жиналуы тауар алмасудың, тұрмыстық мүлікке жекеменшіктің дамуын жеделдетті.
Рулық құрылыстың ыдырауы барысында пайда болған таптық қатынастар құлиеленушілік белгілер көрсеткенімен, үйсін қоғамында құл еңбегі өндірістің негізгі тірегіне айнала алмады; құл иелену классикалық деңгейге жетпеді.
Жекеменшіктің қалыптасуын үй малдарына салынған таңбалар, металл, тас және қыштан жасалған мөрлер де дәлелдейді. Жылнамаларда кейбір әскербасылар мен шенеуніктердің, сондай-ақ күнби сарайы маңындағы лауазымды адамдардың алтын және мыс мөрлер ұстағаны айтылады.
Үйсін мемлекетінің басқару жүйесі
Жоғарғы билік
Мемлекет басында үлкен күнби тұрды (қытай деректерінде — гуньмо). Одан кейін кіші күнби (бас уәзір) қызмет атқарды.
Лауазымдар мен тармақтар
Тулы (дулы) — дәрежесі жоғары уәзірге тең қызмет. Әскер оң және сол қанатқа бөлініп, екі қолбасы басқарды. Жоғарғы сот қызметін оңқа билер атқарып, олар даруға (дарту) деп аталды. Абыздар діни басшылықты жүргізді.
Астана
Үйсін мемлекетінің астанасы Ыстықкөл жағалауындағы Чигучен қаласы болды.