Жігер күйі Дәулеткерейдің шығармашылығының шырқау шыңы
Шығайұлы Дәулеткерей: төре күйлерінің мектебін орнықтырған ұлы композитор
Шығайұлы Дәулеткерей (1814–1887) — қазақтың әйгілі күйші-композиторы, төре күйлерінің дәстүрін жүйелеп, дербес мектеп деңгейіне көтерген көрнекті тұлға. Ол бұрынғы Бөкей ордасында, қазіргі Батыс Қазақстан облысы Орда ауданына қарасты Қарамола өңірінде дүниеге келіп, өмірінің соңына дейін сол атақонысымен рухани байланысын үзбеген.
Неге Дәулеткерей ерекше аталады?
- Төре күйлерінің орындаушылық мәнерін біржолата орнықтырып, «төре тартысты» тұтас дәстүрлі мектепке айналдырды.
- Күйге көркем сурет, нәзік сезім және елдік мазмұн дарытып, жан әлемін терең ашатын жаңа биікке көтерді.
- Академик Ахмет Жұбанов оны «төре күйлерінің атасы» деп бағалады.
Шығу тегі және дәуір тынысы
Дәулеткерей тақыр жерден шыққан дарын емес. Оның ата-бабасы Өріс (Орыс) ханнан бері хандық биліктен қол үзбеген әулетке жатады. Бөкей хан дүниеден өткен соң, Дәулеткерейдің әкесі Шығай шамамен сегіз жылдай Бөкей ордасында хандық билік жүргізген. Алайда композитордың өзі биліктің сыртқы салтанатына емес, өнердің ішкі жауапкершілігіне жақын тұрды.
Өнер ортасы және ұстаз-ықпалдар
Орда төңірегінде күйшілік дәстүр ертеден қалыптасқан еді. Соқыр Есжан, Байжұма, Мүсірәлі секілді домбырашылардың ықпалы Дәулеткерейдің өнер өрісін кеңейтті. Дәулеткерей домбыра тартуды Мүсірәліден үйренгені айтылады. Сонымен бірге ол балалайка, гитара, мандолина сияқты аспаптарды да шебер меңгерген.
Құрманғазымен рухани үндестік
Дәулеткерейдің күйшілік өнеріне елдік мазмұн тереңдей түсуіне Құрманғазымен кездесуі айрықша әсер етті. Екі алып күйшінің өзара түсіністігі жарасып, бір-біріне күй арнағаны айтылады. Бұл үндестік Дәулеткерейдің көркемдік әлемін кеңейтіп, күйдің қоғамдық ой айту мүмкіндігін күшейтті.
Әулет пен айналадағы өнерпаздық дәстүр
Бөкей ордасындағы төре тұқымдарының арасында биліктен гөрі өнер мен ғылымға ынтық жандар аз болмаған. Дәулеткерейге немере болып келетін Мұхит — Кіші жүздегі ән мектебінің айрықша тұлғасы. Арынғазы, Жантөре, Өрейжан сияқты інілері де төңірегін күймен баураған. Бел баласы Салауаттың өзі сұлтандық жолдан гөрі күй өнерінен жұбаныш тапқан деседі. Туған жиені Науша Бөкейханов нағашысының күйлерін насихаттауға ғұмырын арнаса, екінші жиені — Орынбор кадет корпусын бітірген Салық Бабажанов биліктен гөрі ғылым-білім жолына ден қойған.
Жастықтың лебі: көркемдік қолтаңба
Дәулеткерейдің ертеректегі күйлерінен-ақ жарқын сезімге, сұлу суретке бай дара қолтаңбасы аңғарылады. «Ақжелең», «Қосалқа» секілді шығармалары жастық әсердің, нәзік құбылыстың үнін жеткізеді. Күйшінің жақсыға қызығып, жүйрікке құмартқанын, сұлулыққа сүйсінгенін «Қыз Ақжелең», «Қосалқа», «Ысқырма», «Желдірме», «Қоңыр», «Құдаша» сияқты күйлердің сазы мен мінезі айқын танытады: жүрек тербер әуез, кіршіксіз сезім, бозбалалық елпілдеген серпін.
Қоғамдық қасірет және драмалық күйлер
Дәулеткерей өз ортасының тағдыр-тынысына ерте араласып, хан-сұлтандық дәуірдің еңсесі түсе бастағанын, ел өмірінің отаршылдықтың қыл тұзағына шырмалғанын сезінді. Осындай ахуал оның ең драмалық, ішкі шиеленіске толы күйлерін дүниеге әкелді. «Тартыс», «Шолтақ», «Топан», «Жігер» арқылы ол өзі көрген өмірдің ащы шындығын суреткер ретінде сөйлетті.
«Жігер» — асқар бел
«Жігер» — Дәулеткерей шығармашылығының шырқау шыңы ғана емес, күллі қазақ күй өнерінің асқар белдерінің бірі. Ол адам көңілін жұбататын, жүректі жылытатын, сананы сергітетін құдіретті үн ретінде бағаланады. Қиын дәуірде күйші домбырасымен елін жұбатып, рухын тіктеуге қызмет етті.
Өмір деректері және мұраның қайта оралуы
Дәулеткерейдің өмірі мен шығармашылығы туралы көптеген дерек Ахмет Жұбановтың ерен еңбегі арқылы кеңінен танылды. Күйшінің алғашқы шығармаларының бірі — «Ақбала» атты сұлу қызға арналған «Ақжелең» күйі. Ал «Қоңыр», «Желдірме», «Керілме», «Ысқырма», «Қос ішек» секілді күйлері өмірдің алуан көрінісін әр қырынан суреттейді. Халық тағдырына терең толғаныстан туған үздік туындыларының қатарында «Топан» мен «Жігер» айрықша аталады. Дәулеткерей XIX ғасырдың 80-жылдарында дүниеден өтті, ал оның күйлері шәкірттері мен замандастарының арқасында бүгінге жетіп, қазақ музыкасының алтын қорынан орнықты орын алды.