Қазақша рефераттар

Шикізат базасы және оның құрамдас бөліктері

Кәсіпорын қызметінің нәтижелілігі көбіне оның ресурстармен, әсіресе шикізатпен және материалдармен (материалдық ресурстармен) қаншалықты қамтамасыз етілгеніне байланысты. Ресурстардың құрамы мен сапасы кәсіпорынның мақсаттарына жету мүмкіндігін айқындайды, ал қызметтің мазмұны мен сипаты сыртқы және ішкі жағдайлардың ықпалымен қалыптасады.

Негізгі ой

Материалдық ресурстарды дұрыс жіктеу, есепке алу және тиімді пайдалану өндірістің тұрақтылығын, шығындардың басқарылуын және коммерциялық тиімділікті қамтамасыз етеді.

Кәсіпорын ресурстарының негізгі түрлері

Кәсіпорындардың құрамына әртүрлі ресурстар кіреді. Олардың әрқайсысы ұйымның әлеуетін қалыптастырады және стратегиялық мақсаттарға жетуге қызмет етеді.

Техникалық ресурстар

Өндірістік жабдықтар, құрал-саймандар, керек-жарақтар, қосымша материалдар және басқа да техникалық құралдар.

Технологиялық ресурстар

Технологиялық әдістердің дамуы, өндірістік үдерістердің жаңаруы, бәсекеге қабілетті идеялар мен шешімдердің болуы.

Кадрлық ресурстар

Жұмыскерлердің біліктілік деңгейі, кәсіби құрамы, демографиялық ерекшеліктері және персонал әлеуеті.

Кеңістіктік (алқаптық) ресурстар

Өндірістік жайлардың, кәсіпорын аумағының, коммуникацияның жағдайы, кеңейту мүмкіндігі және логистикаға қатысты сипаттамалар.

Ақпараттық ресурстар

Кәсіпорын және оның сыртқы ортасы туралы деректердің қолжетімділігі, сапасы, дәлдігі және оларды жақсарту мүмкіндігі.

Қаржы ресурстары

Активтердің жағдайы мен өтімділігі, несиелік желілердің болуы, қаржылық тұрақтылық және инвестициялық мүмкіндіктер.

Кәсіпорын дамуына әсер ететін сыртқы және ішкі факторлар

Сыртқы жағдайлар

  • Шаруашылық жүргізу (басқару) жүйесі: нарықтық, орталықтандырылған (жоспарлы) немесе аралас.
  • Құқықтық (заңдық) негіз және нормативтік орта.
  • Мемлекеттік реттеу дәрежесі және салалық талаптар.

Ішкі факторлар (3 топ)

  • Өндірісті ресурстармен қамтамасыз ету: үйлер мен ғимараттар, жабдықтар, көлік құралдары, шикізат, отын, электр энергиясы, жұмыс күші және т.б.
  • Даму және ұйымдастыру: еңбек пен өндірісті ұйымдастыру, біліктілікті арттыру, инновацияны енгізудің қажетті деңгейі.
  • Коммерциялық тиімділік: маркетинг, жарнама, өткізу арналары және нарықпен жұмыс.

Материалдық ресурстар: мазмұны және жіктелуі

Материалдық ресурстар шартты түрде шикізаттық және отын-энергетикалық ресурстарға бөлінеді.

Шикізаттық ресурстар

Өнеркәсіптік өнім өндіруде пайдаланылатын еңбек заттарының жиынтығы. Шикізат — оны өндіруге және қайта өңдеуге шығын жұмсалып, белгілі бір өзгерістерге ұшыраған еңбек нысаны.

Мысалдар

  • Өндіруші өнеркәсіп: кен, мұнай, құм, қиыршық тас.
  • Ауыл шаруашылығы: астық, картоп, қызылша.

Материалдар (өңдеуші өнеркәсіп өнімдері)

Әдетте өңдеуші өнеркәсіпте алынатын өнімдер: қара және түсті металдар, цемент, ұн, жіп және т.б.

Негізгі материалдар

Дайын өнімнің құрамына тікелей еніп, оның материалдық негізін құрайды.

Қосалқы материалдар

Дайын өнімнің құрамына кірмейді, бірақ оның қалыптасуына (өндірілуіне) жағдай жасайды.

Ескерту

Отын мен энергия экономикалық табиғаты жағынан қосалқы материалдарға жақын. Алайда маңыздылығына байланысты олар көбіне дербес топ ретінде қарастырылады.

Отын-энергетикалық ресурстар (ОЭР)

Потенциалдық ОЭР

Республикада, белгілі бір аймақта немесе экономикалық ауданда бар барлық отын мен энергия түрлері қорларының жалпы көлемі.

Нақты ОЭР

Кең мағынада — ел экономикасында пайдаланылатын энергия түрлерінің жиынтығы. Тар мағынада — өндірісте қолданылатын отын-энергетикалық ресурстардың нақты құрамы.

ОЭР құрамының негізгі көздері

  • Табиғи отын-энергетикалық ресурстар: көмір, жанғыш тақтатас, шымтезек, мұнай, табиғи газ, ағаш отын, табиғи механикалық энергия; сондай-ақ күн энергиясы, жер қойнауының жылуы, термальды сулар.
  • Отынды өңдеу өнімдері: кокс, брикеттер, мұнай өнімдері, жасанды газдар, байытылған көмір және басқа өнімдер.
  • Екінші энергетикалық ресурстар: отын қалдықтары, жанатын және ыстық газдар, қайта өңделген газ, өндіріс өнімдерінің физикалық жылуы және т.б.

Шикізаттың экономикалық жіктелуі

Екі ірі топ

  • Өнеркәсіптік шикізат: негізінен ауыр индустрия салалары тұтынады.
  • Ауылшаруашылық шикізат: көбіне жеңіл және тамақ өнеркәсібінде пайдаланылады.

Өнеркәсіптік шикізаттың ішкі топтары

  • Минералдық шикізат: жер қыртысынан (қойнауынан) алынатын ресурстар.
  • Жасанды шикізат: жасанды жолмен алынатын материалдар мен шикізат түрлері.

Минералдық шикізат базасы

Минералдық шикізаттың табиғи түрлері өте көп. Ол өнеркәсіптің минералдық-шикізат базасын құрайды және қара және түсті металлургия, отын-энергетика, электр энергетикасы сияқты негізгі салалардың дамуына ықпал етеді.

Өнеркәсіптің минералдық шикізат базасы — геологиялық барлау нәтижесінде анықталған жер қойнауындағы минералдық ресурстар жиынтығы. Оның негізін барланған пайдалы қазбалар кен орындары құрайды.

Пайдалы қазбалар: топтары және қор санаттары

Ғылым мен техниканың қазіргі деңгейінде жер қойнауынан тиімді өндіріліп, өнеркәсіпте пайдаланылатын минералдық ресурстар пайдалы қазбалар деп аталады.

Жанғыш пайдалы қазбалар

Көмір, жанғыш тақтатас, шымтезек, мұнай, табиғи газ.

Минералдық пайдалы қазбалар

Қара, түсті, бағалы және сирек металдар.

Металл емес пайдалы қазбалар

Химия өнеркәсібіне арналған шикізат, құрылыс материалдары, қара металлургияға қажетті металл емес шикізат.

Қорларды барлау дәрежесі бойынша санаттау

Кен орындары, ең алдымен, пайдалы қазбалардың сапасымен және қор көлемімен сипатталады. Барланған және зерттелу дәрежесіне қарай қорлар үш санатқа бөлінеді:

A — анықталған қорлар

Толық зерттелген, барланған және өндіруге дайын. Эксплуатациялық жұмыстарға, сондай-ақ кәсіпорынды жобалау мен құрылысқа негіз болады.

B — ықтимал қорлар

Геологиялық зерттеулерге сүйеніп айқындалған, ішінара барланған, кен қазбалары мен бұрғылау ұңғымалары арқылы картаға түсірілген. Жобалауға негіз бола алады.

C — болуы мүмкін қорлар

Аз зерттелген. Нақтылауды талап етеді және саланы дамытудың перспективалық жоспарларын, геологиялық барлауды жоспарлауды қолдайды.

Геологиялық және өнеркәсіптік қорлар

Кен орындарының қорлары геологиялық және өнеркәсіптік болып бөлінеді. Геологиялық қорлар өз кезегінде баланстық және баланстан тыс қорларға ажыратылады.

Баланстық қорлар

Қазіргі технология деңгейінде жеткілікті тиімді өндіріп алуға болатын қорлар.

Баланстан тыс қорлар

Қазіргі жағдайда экономикалық тұрғыдан өндіру тиімсіз қорлар.

Өнеркәсіптік қорлар

Баланстық қорлардан эксплуатациялық немесе жобалық шығындарды шегергеннен кейінгі бөлік. Шығын азайған сайын тиімді пайдаланылатын қор көлемі артады.

Кен орындарын бағалау: геологиялық, технологиялық және экономикалық тәсіл

Геологиялық бағалау

Кен орны туралы жалпы мәліметтер, ауданның геологиялық сипаттамасы, кен орнының геологиялық құрылысы, қорлар, сапа, орналасу жағдайы, кеннің тереңдігі, топырақ қабатының қуаты және басқа көрсеткіштер анықталады.

Технологиялық бағалау

Өндірудің технологиялық мүмкіндігі, алынатын көлем, аршу және дайындау әдістері, өндірістік үдерістердің орындылығы бағаланады.

Экономикалық бағалау

Геологиялық және технологиялық деректерге сүйене отырып, кен орнын пайдаланудың экономикалық нәтижелері есептеледі.

Экономикалық бағалауда қолданылатын негізгі көрсеткіштер

  • Жалпы және үлестік күрделі қаржы көлемі.
  • Өнімді өндіру, байыту және сатуға жұмсалатын шығындар.
  • Табыстылық (пайдалылық) индексі.
  • Еңбек өнімділігі.
  • Пайда және рентабельдік (тиімділік).
  • Өтелу мерзімі.
  • Таза дисконтталған табыс.

Шикізат базасы: түрлері және құрылымы

Пайда болу тегі мен құрылымы, пайдалану мүмкіндігі, қолданылу саласы, мерзімі және ұдайы өндірілу ерекшелігі бойынша шикізат базасы көптеген түрге бөлінеді. Соның ішінде: потенциалды және пайдаланылатын, бірінші және екінші (қайталама), сондай-ақ қысқа, орта және ұзақ мерзімді базалар.

Потенциалды шикізат базасы

Жер қойнауы байлығының, сондай-ақ оларды пайдаланудың технологиялық мүмкіндігі мен қажетті қуаты әлі толық айқындалмаған ресурстарды қамтиды. Бұған өндірістік, қоғамдық және жеке тұтынудан қалған, қайта өңдеу әдістері жоқ немесе дамымаған қалдықтар да кіруі мүмкін.

Бірінші және екінші (қайталама) базалар

Шикізатты алу көзіне қарай: өндіру мен бастапқы өңдеуден алынатын — бірінші, ал қалдықтарды жинау және қайта өңдеу арқылы алынатын — екінші (қайталама) шикізат базалары болып бөлінеді.

Пайда болу ортасына қарай

Биохимиялық база

Табиғи шикізат түрлері, ауыл шаруашылығы (егін және мал), орман шаруашылығы өнімдері, сондай-ақ өзен-теңіз балық шаруашылығы өнімдері.

Литосфералық база

Кен және кен емес қазба байлықтар.

Гидросфералық және атмосфералық құрамдастар

Жер асты және жер үсті сулары, теңіз сулары, сондай-ақ ауа және оның заттық құрамдас бөліктері.

Шикізатты жүйелеудің өндірістік өлшемдері

Шикізаттар экономикалық мақсаты бойынша (еңбек түріне, дайын өнімге қатысы), өндірістік үдерістегі рөлі бойынша (негізгі, қосалқы), алу әдісі бойынша (өнеркәсіптік, ауылшаруашылық және т.б.), алыну мезгілі бойынша (маусымдық, маусымдық емес) жүйеленеді. Сонымен қатар, өңдеуші кәсіпорынға түсетін шикізат бірінші және екінші шикізат ресурстарына бөлінеді.