Жас өсперемдер психологиясы

Психиканы дамытудың биологиялық шарттары

Адамның психикалық іс-әрекеті — күрделі құрылым. Оның ерекшеліктері, ең алдымен, баланың тіршілігі мен тәрбиесімен тығыз байланысты. Сөздік-логикалық ойлау, ес, түсінікті ойлау, заттық қабылдау және адамға тән басқа да жоғары психикалық функциялар биологиялық тұқым қуалаушылық арқылы дайын күйінде қалыптаспайды және тікелей берілмейді. Керісінше, бұл функциялар тарихи даму процесінде өзгеріп, жетіліп отыруға мүмкіндік алады.

Маркстік педагогика және жас ерекшелігі психологиясы психикалық даму заңдары әлеуметтік жағдайлармен сабақтас екенін, ал даму процесі баланың өмір сүру жағдайы мен тәрбиесінің күрделі жиынтығымен анықталатынын басшылыққа алады. Осы тұрғыдан қарағанда, биологиялық шарттардың, тұқым қуалаушылықтың және нейрофизиологиялық ерекшеліктердің психика дамуындағы орны қандай деген сұрақ туындайды.

Күрделі психикалық іс-әрекет пен қарапайым функциялардың арақатынасы

Адамның өмірде қалыптасатын күрделі психикалық іс-әрекетін (ойлау, сөйлеу) және салыстырмалы түрде қарапайым табиғи функцияларын (мысалы, қозу мен тежелу процестерінің арақатынасы) ажырата білу қажет. Психикалық іс-әрекет көптеген компоненттерден тұрады және өз құрамына осы қарапайым функцияларды да енгізеді.

Музыкалық қабілет пен жоғары дыбысты айыру, математикалық ойлау мен кеңістіктік талдау-синтез функциялары арасындағы байланыс белгілі. Әдетте нышандар деп аталатын осындай табиғи қасиеттер сыртқы жағдайлардың әсерімен қалыптасатын күрделірек іс-әрекеттердің құрамына кіреді.

Қалыпты даму жағдайында нышандар психикалық іс-әрекеттің тікелей детерминанты емес, дамудың шарттарының бірі ғана. Тіпті қарапайым функциялардың өзі арнайы ұйымдастырылған ықпал арқылы дамитыны дәлелденген. Мысалы, психологтар жоғары есту сезімталдығын қалыптастырудың тәсілдерін сипаттаған.

Күрделі психикалық іс-әрекет пен қарапайым функциялар арасында жылжымалы, жанама байланыстар бар екенін мидың шектеулі бөлімдері зақымданған науқастармен жүргізілген қалпына келтіру жұмыстары көрсетеді. А. Р. Лурия және оның әріптестері сөйлеу-ойлау процестерінің құрылымын қайта құру бойынша бай тәжірибе жинақтады.

Тұқым қуалайтын ерекшеліктер және олардың ықпалы

Ми қызметінің тұқым қуалайтын ерекшеліктерінің бірі ретінде жоғары жүйке қызметінің типі аталады. Ол жүйке процестерінің күшін, қозғалғыштығын және тепе-теңдігін сипаттайды. Алайда бұл қатынас бірмәнді емес: ол баланың тұлғалық құрылымына және даму процесінің күрделі жүйесіне кірігіп, көбіне сол жүйе арқылы айқындалады.

Демек, физиологиялық және тұқым қуалайтын қарапайым функциялар психикалық дамудың кейбір жақтарына әсер етуі ықтимал, бірақ олардың маңызы шешуші емес. Дамудың негізгі мазмұны мен механизмдері көптеген жағдайлардың жиынтығымен анықталады, соның ішінде жетекші орын балаларды оқыту мен тәрбиелеу жағдайларына тиесілі.

Оқыту мазмұны және психикалық даму

Психикалық дамудың әлеуметтік сабақтастығын мойындау дамуды тек білім мен дағдыларды жай жинақтау ретінде түсінуге әкелмеуі тиіс. Әлеуметтік табиғатты ескеру — дамудың күрделілігі мен көпқырлылығын көруге мүмкіндік береді: даму жекелеген функциялардың «жетілуі» ғана емес, тұтас алғанда адамның, яғни тұлғаның дамуы.

Балалардың дамуының оқыту процесіндегі ең маңызды және анықтаушы жағы — білім мен іс-әрекет әдістерін біртіндеп күрделендіру. Зерттеушілер (әсіресе кеңестік психологтар) оқыту мазмұнын — балаға берілетін білім мен әрекет тәсілдерін — өзгерту арқылы дамудың бағыты мен қарқынын елеулі түрде өзгертуге болатынын дәлелдеді.

Пиаже тәжірибесі және оқытудың әсері

Швейцар психологы Ж. Пиаже зерттеулеріне сүйеніп, жеті-сегіз жасқа дейінгі балалар есеп амалдарын толық мағынасында қолдана алмайды деген тұжырым жасаған. Оның ең белгілі мысалдарының бірі — санның сақталмауы феномені.

Алайда кеңестік психологтардың зерттеулері өлшеу амалдарын пайдалануды үйреткен жағдайда мұндай феномен бес жасар балаларда да байқалмайтынын көрсетті. Сондай-ақ Пиаже бойынша 11–12 жаста ғана қалыптасады делінген кейбір логикалық операциялардың арнайы құралдарды енгізу арқылы мектепке дейінгі жаста да орындалуы мүмкін екені анықталды.

Мысалы, алты-жеті жасар балаларға заттарды белгілі бір белгілер бойынша біріктіру үшін эталон-үлгіні қолдануды үйрету жіктеу операциясының механизмі мен даму сатыларына елеулі өзгеріс енгізген.

Ғылыми білімдер және ойлауды қайта құру

Зерттеулер төменгі сынып оқушыларының, кейде тіпті мектепке дейінгі балалардың да оқу пәндерінің ғылыми мазмұнын игере алатынын көрсетеді. Ғылыми білімдерді меңгеру балалар ойлауының құрылымын түбегейлі қайта құруы мүмкін.

Ғылымға тән білімдер айрықша міндеттері, объектілері, операциялары бар күрделі құрылымымен сипатталады. Балалар жаңа операцияларды өздеріне тән әрекет жүйесінде, яғни нақты мақсатқа бағытталған іс-әрекетпен байланыстыра отырып игеруі керек. Мысалы, арифметикалық амалдар арифметикалық есептерді шығару тәсілдерінің құрамында енгізіледі.

Тәсілді жалпылау дәрежесі, ең алдымен, оның құрылымына тәуелді. Көптеген балалар 1-сыныпта есептерді «тірек сөздерге» (мысалы, берді, қалды) бағдарлап, бірден амал таңдауға тырысады. Сондықтан кері есептерде қателіктер жиі кездеседі.

Мұндай түсінбеушілік есеп құрылымына теңдік–теңсіздік, бөлшек–бүтін қатынастары және амалдардың мағынасы кірігетіндіктен туындайды. Жалпылау тәсіліне үйретілген бала тікелей және кері есептерді бірдей жеңіл шығара алады. Зерттеулер жалпы тәсілді игеру оқу мен еңбекте де жоғары нәтижеге жеткізетінін көрсетеді.

Тәсілдер мен білімді қолданудың психологиялық механизмдері

Бір типтегі тәсілдерді балалар әртүрлі деңгейде табысты қолдануы мүмкін. Бұл нақты іс-әрекетті жүзеге асыратын психологиялық механизмдердің ерекшеліктеріне байланысты. Зерттеулер бұл механизмдер тек жекелеген пәндерге тән операциялар түрінде емес, жалпылама сипатта да болатынын көрсетеді.

Мысалы, бөлшек–бүтін қатынасын арифметикалық есепте қолдану үшін бала осы қатынас туралы жалпылама білімді есептің нақты шарттарымен үйлестіріп, шарттардан сол қатынасқа сәйкес элементтерді бөліп шығаруы тиіс: «балада болған қарындаштар» — бүтін, ал «бергені» мен «қалғаны» — бөлшектер.