Ақын оны Уфа қаласындағы Шарқ баспасынан Оян, қазақ
Халық жүрегіне жақын тұлға
Халық жүрегіне ерекше қымбат тұлғалардың бірі — Міржақып Дулатұлы. Оның бар ғұмыры ел тағдырымен біте қайнасып жатыр. Қазақ азаттық қозғалысының алғашқы сәулесіндей жылт еткен «Серке» газетіндегі «Жастарға» өлеңі мен жарыққа шықпай жатып жабылған «Біздің мақсатымыз» атты мақаласының тарихи маңызы уақыт өткен сайын айқындала түседі.
Ой түйіні
Міржақыптың мұрасын бүгінгі күннің өлшемімен ғана емес, сол дәуірдің қысымы мен қатерін ескере отырып бағалау қажет: оның әр сөзі — ұлтты серпілтуге бағытталған азаматтық ұстаным.
Ақталу және мұраның қайта оралуы
М.Дулатұлының есімі ақталып, шығармашылық мұрасы халыққа қайтарылғанына қазір жиырма жылға жуық уақыт өтті. Осы аралықта оның әлеуметтік-саяси және әдеби-публицистикалық қызметін зерттеу, мұрасын кеңінен таныту бағытында маңызды жұмыстар атқарылды.
Ресми шешімдер
1988 жылғы 4 қарашада Қазақ КСР Жоғарғы сотының шешімімен Міржақып Дулатұлы азаматтық тұрғыдан заң жүзінде ақталды. 1989 жылғы 26 шілдеде М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының ұсынысымен, Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті комиссиясының қорытындысы бойынша қаламгер мұрасы идеялық-саяси тұрғыдан да ақталғаны атап көрсетілді.
Жарияланымдар мен зерттеу
Тоқсаныншы жылдардың басында шығармалары алдымен бір томдық, кейін екі томдық болып жарық көрді. Тарихшы және әдебиетші ғалымдар кең көлемді зерттеулер жүргізіп, мерзімді баспасөзде тағылымды мақалалар жарияланды, алғашқы ғылыми монографиялар шықты, диссертациялар қорғалды.
Естелік пен елдік парыз
Артында қалған жалғыз мұрагері Гүлнар Міржақыпқызының табанды еңбегі арқасында «Шындық шырағы» атты екі томдық естелік оқырманға ұсынылды. Ал 2002–2004 жылдары Алаш ардагерлері ішінде алғашқылардың бірі болып М.Дулатұлы шығармаларының бес томдық академиялық басылымы жарық көрді.
Жүйелі ізденістердің бір түйінді нәтижесі — Карелия жерінде жатқан мүрденің Торғайдағы туған топырағына әкелініп, қазақ дәстүрімен қайта жерленуі. Бұл — тарихи әділеттің орнығуы ғана емес, халық жадындағы аманаттың орындалуы.
Міржақып кім еді?
Уақыт өте келе «Міржақып Дулатұлы кім?» деген сауалдың жауабы айқындала түссе де, өзекті мәселе басқа: біз оның табиғи болмысына, ойлау жүйесіне, азаматтық ұстанымының тереңіне қаншалықты бойлай алдық? Осы сұрақтың төңірегінде ойлану — бүгінгі ұрпақтың мәдени әрі тарихи жауапкершілігі.
Ұстаздықтан ұлт ісіне дейін
Өткен ғасырдың басында Торғайдағы екі басқыш орыс-қазақ мектебін және Қостанайдағы бір жылдық курсты тәмамдап, мұғалімдік куәлік алған жас жігіт туған елінде ауыл мектебінде бала оқытты. Алайда елдің әлеуметтік өмірінен хабардар, көзі ашық азамат ауыл тірлігімен томаға-тұйық қалып қоя алмады.
Оның жанын мазалаған түйін — ауыл балаларына жүйелі сабақ берерлік оқулықтардың тапшылығы. Әсіресе есеп, мәтінмен жұмыс істеуге арналған оқу құралдары жетіспеді. «Осыны өзіміз-ақ құрастыра алсақ» деген ой — ағартушылық мұратпен біте қайнасып, кейін үлкен қоғамдық мақсаттарға ұласты.
«Көзіңді аш, оян қазақ, көтер басты,
Өткізбей қараңғыда бекер жасты.
Жер кетті, дін нашарлап, хал арам боп,
Қарағым, енді жату жарамас-ты.»
Дәуір талабы және Алаш ұстанымы
ХХ ғасырдың басы қазақ халқы үшін сындарлы кезең болды. Елдің басым бөлігі сауатсыз күйде еді, отаршыл саясат күшейді, жер мәселесі ушығып, рухани қысым тереңдей түсті. Осындай алмағайып шақта ұлт үшін қызмет етудің үздік үлгісін көрсеткен Алаш қайраткерлері қатарында Міржақып Дулатұлының есімі де зор ілтипатпен аталады.
Халықты ояту, жаңаша өмірге, еркіндікке, елдікке бастау оңай болған жоқ. Дегенмен сол мақсат жолында: А.Байтұрсынов «Маса» арқылы серпілтуге ұмтылды, М.Дулатұлы «Оян, қазақ!» деп ұран салды, С.Торайғыров «Қараңғы қазақ көгіне» деп жалынды, Ә.Бөкейханов патша саясатының озбырлығын әшкерелейтін мақалалар жазды.
Қысым, қуғын және архив ізі
Мұндай батыл белсенділік патша өкіметінің назарын бірден аударып, қатаң қысымға ұшырады. Көптеген қайраткерлер жауапқа тартылып, түрмеге жабылды, елге ықпал ету мүмкіндіктері шектелді. Бұл кезеңдегі зорлық-зомбылықтың кең өріс алғанын Омбы, Орынбор, Санкт-Петербург секілді басқару орталықтарының мемлекеттік мұрағаттарында сақталған құжаттар да дәлелдейді.
Зерттеу барысында ХХ ғасырдың оныншы жылдарында жарық көріп, қазақ даласына ерекше әсер еткен «Оян, қазақ!» еңбегіне байланысты қозғалған іс қағаздарының ізі Омбы облыстық мемлекеттік мұрағатынан да ұшырасады. Жалпы, осы мекемелерде ұлт тарихына қатысты талай құнды дерек қордаланған.
Дерекке сүйену мәдениеті
Архив материалдарына сүйеніп жазылған еңбектердің басты ерекшелігі — бұлтартпас дерек-дәйектермен сөйлетуінде. Мәселен, Ж.Ақбаев, Р.Мәрсеков, Ж.Сейдалин секілді тұлғаларға қатысты зерттеулер осы тәсіл арқылы оқырман олжасына айналды. Ал Б.Қаратаев, Б.Сырттанов, А.Тұрлыбаев туралы материалдар әлі де нақтыланып, толықтырылып жатыр.
Өмірбаянға қысқаша шолу
Тегі мен тағылымы
Міржақып Дулатұлы 1885 жылы 25 қарашада бұрынғы Торғай облысы, Торғай уезіне қарасты Сарықопа болысында дүниеге келген (қазіргі Қостанай облысы, Жанкелдин ауданы аумағы). Әкесі Дулат — ескіше оқыған, көзі ашық, шағын дәулеті бар адам болған.
Алдымен ауыл молдасынан білім алуға талпынғанымен, Міржақыптың өз айтуынша, ол кезеңнен көп олжа түспеген. Кейін әкесі оны ауылдық мектепте орысша оқытқан Мұқан Тоқтабайұлының тәрбиесіне береді. Осы тұстан бастап Жақаңның (ел ішіндегі кейінгі аты) білім жолындағы ұзақ ізденісі басталады.
Ыбырай мектебінің сабақтастығы
Мұқан мұғалім де, Ахмет Байтұрсынов, Асқар, Міржақып сияқты кейінгі буын да Торғай топырағына білім нәрін сепкен ұлы ағартушы Ыбырай Алтынсарин мектебінің дәстүрін жалғағандар еді.
Жасынан тағдыр тауқыметін көрген Міржақып екі жасында шешеден, он екі жасында әкеден айырылып, Асқар ағасының қамқорлығында өседі. 1902 жылы Торғайдағы уездік орыс-қазақ мектебін тәмамдап, бірнеше жыл ауыл мектептерінде ұстаздық етеді.
Омбы, Қарқаралы және саяси күрестің басталуы
Бұл кезең — қазақ қоғамы отарлық езгінің күшеюін айқын сезініп, оянуға бет алған шақ. Осындай тарихи ахуалда Міржақып сияқты көкірегі ояу жас мұғалімнің саяси-әлеуметтік мәселелерден шет қалмауы заңды еді. Ол жасы жиырмаға толмай жатып-ақ ойын өлеңмен өрнектей алатын ақындық дарынымен де таныла бастайды.
1904 жылы М.Дулатұлы Омбы қаласына аттанады. Бұл — сол тұста қазақ зиялылары жиі бас қосатын орталықтардың бірі. Мұнда ол әлеуметтік-саяси қозғалыстың беделді жетекшілерінің бірі ретінде танылған Ахмет Байтұрсыновпен алғаш жүздеседі. Кейін екі қайраткердің өмір бойғы мақсаттастығы дәл осы кездесуден бастау алады.
Ахметпен бірге Қарқаралыға барған Міржақып әуелі астыртын, кейін жария сипат алған жұмыстарға араласады. Кей деректерде 1905 жылғы оқиғалар кезінде Қарқаралыдағы шеруге қатысқандар қатарында болғаны айтылады. Осы сапарында ол қазақ конституциялық-демократиялық партиясының Оралдағы съезіне қатысып, 1906 жылы делегаттармен бірге Санкт-Петербургке барады. Бұл сапар оның көзқарасының қалыптасуына ерекше ықпал етті.
«Серке», «Оян, қазақ!» және жандарм тергеуі
1907 жылы Санкт-Петербургте шыққан «Серке» газетінде Міржақыптың «Жастарға» атты өлеңі басылды. Ал жарық көрмей қалған екінші санында оның «Біздің мақсатымыз» атты бас мақаласы болған. Кейін «Оян, қазақ!» жинағы тәркіленіп, қуғынға түскен кезде, жандармдардың басты айыбы да — осы мақаладағы идеяны жалғастырып уағыздады деген уәжге келіп тірелді.
1909: ұлт руханиятындағы айрықша жыл
Санкт-Петербург сапарынан М.Дулатұлы Торғайға белсенді қайраткер ғана емес, шабытты ақын болып оралады. Оның әр тақырыпты қамтыған толғаныстары бірер жылдың ішінде жинаққа айналып, 1909 жылы Уфа қаласындағы «Шарқ» баспасынан «Оян, қазақ!» деген атпен жарық көреді.
Сол 1909 жылы Абай өлеңдерінің жинағы (Кәкітай бастырған) және А.Байтұрсыновтың «Қырық мысалы» да жарық көрді. Осы үш еңбек қазақтың рухани өмірінде айрықша орын алып, «Оян, қазақ!» та қысқа уақытта қолдан қолға тарап, авторын алты Алашқа танытты. Бірақ бұл даңқпен бірге қуғын-сүргін де қатар келді: кітап жаппай тәркіленіп, автор тергеуге түсті.
Құжаттағы қатал тіл
1917 жылы «Қазақ» газетінде Орынбор жандарм мекемесінің бастығы полковник Кашинцевтің 1916 жылы Орынбор губернаторына жазған мәлімдемесінен үзінді жарияланған. Онда Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатұлы, Әлихан Бөкейханов туралы «өкіметке қарсы істеріне қатысты мағлұмат» беріліп, әрқайсысына қатысты бақылау мен айыптаулар келтіріледі.
Мәлімдемеде М.Дулатұлының 1911 жылы «Оян, қазақ!» кітабын таратқаны үшін Семейде қамауға алынғаны, айып тағылғаны, тінту жүргізілгені сияқты деректер айтылады. Сондай-ақ, үш губернатор тарапынан қатар бақылау болғаны аңғарылады.
Енді осының бәрін нақтылай түсетін архив құжаттарын сөйлету — келесі әңгіменің өзегі. Себебі дерекке сүйенген сөз ғана тарихи әділетті орнықтырып, тұлғаға қатысты түсінікті тереңдете алады.