Шығыс өңірлердегі әншілік мектеп
Ән мен күй: халықтың рухани өзегі
Өткен ғасырдан жеткен аса құнды ән-күйлер, терме, жыр, қисса және халықтың музыкалық шығармашылығы жас ұрпақты адамгершілік рухта тәрбиелеуде, музыкалық-эстетикалық нәзік сезімін қалыптастыруда ерекше рөл атқарады. Абайдың «Құлақтан кіріп бойды алар, әсем ән мен тәтті күй…» және «Туғанда дүние есігін ашады өлең, өлеңмен жер қойныңа кірер денең…» деген жолдары әннің өмірдегі орнын дәл бейнелейді. Қазақ халқы ән мен күйді жанындай жақсы көріп, рухани жан-дүниесін сол арқылы шебер таныта білді.
Әннің табиғаты мен қоғамдық мәні
Ән — поэзиялық мәтін мен музыкалық әуеннің бірлігінен туған вокалдық шығарма. Ерте заманнан бері ол халық арасына кең таралып, елдің өмірін, қуанышы мен мұңын, табиғат құбылыстары мен махаббатты жырлайтын ерекше жанр ретінде қалыптасты.
Әншілік өнер — ұлттың ғасырлар бойғы мәдени талғамының, көркем ойының, эстетикалық сезімінің жемісі. Оның қоғамдық-әлеуметтік сипаты мен тәрбиелік мәні халық санасынан бір сәт те тыс қалған емес: кең далада желдей есіп, ауыздан-ауызға тараған ән мен күй халықтың ең асыл мұраттарын дәріптеп отырды.
Негізгі ой: Әнді, түп негізінде, шығарушы да, шырқатып салушы да — халық. Сол себепті ол халықтың рухани байлығының көркем формасына, дәуірлердің тарихи шежіресіне айналды.
Қазақ «Жігітке өнер де өнер, өлең де өнер», «Ақылың болса жыр тыңда…» деп, өнердің тәрбиелік қуатын дәл таныған. Ұрпақ тәрбиесіне айрықша мән берген ата-баба сұлу ән, асыл сөз арқылы сәби жүрегін тербеп, ой-сананы игілікке жетеледі. Сөйтіп, кең байтақ ата жұртта буыннан-буынға жалғасқан әдет-ғұрыппен бірге мейірім мен ізет те орнықты.
Ән — табиғи қажеттілік: бесік жырынан басталған тәрбие
Академик Б. Асафьев атап өткендей, ән мен өлеңнің бірлестігі өнердің кең тараған табиғатына айналды. Шын мәнінде, ән айтпайтын немесе ықыласпен тыңдамайтын адам кемде-кем: әнді тыңдау да, айту да — адамға біткен табиғи қажеттілік.
Бесік жырының әсері
Нәресте өмірге келген сәттен бастап әнмен қауышады. Анасы бесікке бөлеп отырып: «Әлди, әлди, ақ бөпем, ақ бесікте жат бөпем…» деп бесік жырын айтады. Сазды әуен баланы тыныштандырып, ұйқыға бөлейді.
Тіл мен дүние танымы
Бала есейе келе ана тілі арқылы әлемді таныса, халық әуені арқылы жүрек пен сезімді тәрбиелейді. Әннің көркемдігі мен маңыздылығы баланың жанын баурап, ой-өрісін кеңейтіп, жақсы мінез-құлықтың қалыптасуына ықпал етеді.
Дәстүрлі айтыстар, тойбастар, беташар, той-думандардағы ән-күй сайыстары, лирикалық және тұрмыс-салт жырлары, аспаппен сүйемелденетін аңыз-ертегілер — жас ұрпақтың дүниетанымын қалыптастыруға қызмет ететін баға жетпес мәдени мұра.
Мұраны жинақтау және кең тарату
Кеңес өкіметі жылдарында халық қазынасы жүйелі түрде жиналып, заманауи дыбыс техникасына жазылды. Соның нәтижесінде көне дәуірден жеткен ән, өлең, жыр көпшілік күнде көріп, қалағанынша тыңдап, рухани ләззат алатын асыл қорға айналды.
Сыр бойынан Алтайға дейін, Алатаудан Жайыққа дейін созылған ұлан-ғайыр даладағы қалың жұрт ғасырлар бойы жасаған музыка мұрасын ұрпақтан-ұрпаққа жалғастырып, байыта түсті. Нотаға түспесе де, ауыз әдебиеті сияқты біреуден онға, оннан мыңға тарап, өлмес халық қазынасына айналды.
Дәстүрлі ән және домбыра: дүниетанымды қалыптастыру құралы
Бүгінгі күні жас ұрпаққа рухани мұра арқылы әлемнің тынысын таныту, сана-сезіміне әсер етіп, білгірлікке, тапқырлыққа, өнерге сүйіспеншілігін тереңдету, адамгершілік тұрғыдан тәрбиелеу, елін-жерін сүю сезімін орнықтыру — бүкілхалықтық міндет. Осы міндетті іске асыруда домбырамен дәстүрлі ән айту айрықша маңызды.
Ән үйренудің тәрбиелік артықшылығы
- Ән баланың санасына ғана емес, сезіміне және ой-өрісіне де ықпал етеді.
- Өлең мазмұнын түсіну арқылы тәрбиелік мәнді саналы түрде меңгеруге мүмкіндік береді.
- Орындаушылық мәдениетті, жауапкершілікті және тыңдай білуді қалыптастырады.
Қазақ дәстүрінде ән домбыра сүйемелімен де, сүйемелсіз де, жеке немесе бірнеше адам қосылып орындалған. Әсіресе домбырамен жеке ән салу кең таралып, ғасырдан-ғасырға, атадан-балаға жалғасып, дамып келеді.
Домбыраның орны: қасиет, жауапкершілік, сабақтастық
Домбыра — қазақ халқының ертеден келе жатқан музыкалық аспабы, қасиетті мұрасы. Ол өскелең ұрпақтың жан-жақты білімді болуына, эстетикалық талғамының артуына, жалпы адамгершілік пен имандылық қасиетінің дамуына зор ықпал етеді. Домбыраны тарта алмаса да, қадірлей білу керек: баланың бойына халықтың рухани байлығы мен дүниетанымы ең әуелі осы аспап арқылы сіңеді.
Қазақта: «Домбыраның сырлы сазына қанықпаған бала, уызына жарымаған көтерем қозыдай болады» деген сөз бар. Ал Бауыржан Момышұлының «Домбыраны қастерлей білмеген қазақтың баласы туған халқының жанын білмейді…» деген ойы тамырдан ажыраудың қауіпті екенін терең аңғартады.
Ұстаз жауапкершілігі
Балалардың музыканы қабылдауы, мінезі, қабілеті бірдей емес. Ана баланың алғашқы қадамынан бастап жүріс-тұрысын түзеп, сөзін қалыптастырса, домбырашы-ұстаз шәкірттің дұрыс отырысын, оң және сол қол саусақтарының қойылымын, домбыраны ұстау мәдениетін алғашқы күннен тұрақты қадағалауы тиіс. Жаттығулар да әр шәкірттің қабылдау мүмкіндігіне, дене бітіміне қарай таңдалып берілуі қажет.
Саусақ қойылымын түзету үшін көрнекі құралдарды қолдану, айнаға қарап орындау арқылы кемшіліктерді дер кезінде жою маңызды. Сонымен қатар дәстүрлі әнді домбырамен айтуға бағытталған тиімді жаттығуларды оқу-әдістемелік құрал ретінде жүйелеу қажеттігі де байқалады.
Фонограммаға әуестік және тірі орындаудың қадірі
Соңғы жылдары көптеген жалпы білім беретін мектептерде фонограммамен ән айту жиілеп кетті. «Әнші балапан», «Айналайын», «Бозторғай», «Мектеп жұлдыздары», «Қыз сыны», «Жігіт сұлтаны» секілді байқаулар мен мерекелік концерттер жиі өтеді. Мұндай техникалық тұрғыдан жеңіл жолға үйренген бала кейін нота сауатын меңгеруге, кез келген аспапта сауатты ойнауға қажет еңбекқорлық пен шыдамдылықты толық қалыптастырмай қалуы ықтимал.
Халқымыздың әншілік мәнері жеңіл де әсем, қоңыр да шырқау әуезімен, ашық та шалқымалы үнімен дараланады. Бұл дәстүрді қастерлеу — тек орындаушылық емес, тұтас мәдениетке құрмет.
Дәстүрлі ән мектептері және дара тұлғалар
ХХ ғасырдың 20–30-жылдарында қазақтың байырғы унисондық, бір дауысты жеке айту дәстүріне жаңалықтар енгізіліп, халықтық ән шығармашылығы жедел өркендеді. Бұл кезеңде халық композиторларының еңбегі зор болды: олар әуеннің ғана авторы емес, көбіне оған лайық өлеңді де өздері шығарып, өздері орындады. Осылайша жаңарған өмірді жырлаған көптеген көркем әндер туды, талай дүлдүл әнші-композиторлардың есімі кең танылды.
Өңірлік әншілік мектептер
- Орталық және Солтүстік өңірге тән әншілік мектеп
- Оңтүстік және Жетісу өңіріндегі әншілік мектеп
- Батыс өңірлердегі әншілік мектеп
- Шығыс өңірлердегі әншілік мектеп
- Сыр бойындағы әншілік-термешілік мектеп
ХІХ ғасырдың екінші жартысында дәстүрлі ән өнеріне зор үлес қосқан тұлғалар қатарында Біржан сал, Мұхит, Ақан сері, Жаяу Мұса, Абай, Үкілі Ыбырай, Әсет, Естай, Ғазиз, Шәкәрім, Мәди, Нартай, Майра және т.б. бар. Олар музыкалық мазмұнды тереңдетіп, әншілік эстафетаны ұрпақтан-ұрпаққа жеткізді.
Жинақтау, нотаға түсіру және насихат
Қазақстанда ұзақ уақыт бойы дарынды жүйелі түрде баулитын арнаулы оқу орындары мен мектептер жеткіліксіз болды. Соған қарамастан, ән-күй мұрасын жеткізуші өнер иелері халықтың өз ішінен шықты: ел мұңы да, ел қуанышы да музыка арқылы жұрттан-жұртқа тарады.
Дәстүрлі халық әндерін ел ішінен жинап, нотаға түсіріп, жүйелеуге және насихаттауға А. В. Затаевич, Б. Г. Ерзакович, А. Қ. Жұбанов, А. Темірбекова және өзге де зерттеушілер мен этнографтар зор үлес қосты.
Орындаушылық сабақтастық: ұстаз–шәкірт дәстүрі
Халық әндерінің кең таралуында әнші-композиторлармен бірге жекелеген орындаушылардың еңбегі де үлкен. Тамырын үзбеген дәстүрлі әніміз бүгінге Манарбек Ержанов, Құрманбек Жандарбеков, Кенен Әзірбаев, Әміре Қашаубаев, Ғарифолла Құрманғалиев, Жүсіпбек Елебеков, Иса Байзаков, Дәнеш Рақышев сияқты дарынды тұлғалар арқылы жетті.
Ұстаздың шәкіртке ауызекі түрде үйрету дәстүрі уақыт өте жүйелі үрдіске айналды: жас талапкер ұстаз жанында айлап-жылдап жүріп, орындаушылық шеберлікпен бірге білім-танымын, тәжірибесін, ән айту тәсілін бойына сіңірді. Осы сабақтастық арқылы жеке өнер жолын айқындаған көптеген әншілер қалыптасты. Кейінгі буын өкілдері қатарында Қ. Байбосынов, Қ. Құлышева, Е. Қосбармақов, С. Жампейісова, А. Қосанова және т.б. аталады.
Қорытынды: кәсібилікке бастайтын ұлттық негіз
Ән мен музыканың өскелең ұрпаққа берері мол. Ең маңыздысы — көркемдік пен эстетикалық азықты дер кезінде, жүйелі түрде, педагогикалық қағидаларға сүйене отырып ұсына білу. Құлақты жауыр қылатын кездейсоқ музыкалық ықпалдар күшейген заманда жастарды кәсібилікке жетелейтін ұлттық дәстүрлі музыкалық өнерге, рухани бай құндылықтарға ынталандыру қажет.
Домбыраны сауатты меңгерген бала еңбекқорлыққа, ұжымшылдыққа, кішіпейілділікке бейім болып, эстетикалық талғамы жоғары тұлға ретінде қалыптасады. «Ұяда нені көрсең, ұшқанда соны ілерсің» деген сөз осыны дәлелдейді. Теңіздің түбіндегі інжу-маржандай бай өнерімізді келешек ұрпақ бойына сіңіру — әр қазақ отбасының және әр музыка маманының жауапкершілігі.