Атырау экономикасы үшін мұнай өнеркәсіптерінің тигізетін әсері
Атырау экономикасындағы мұнай-газ саласының рөлі
Атырау облысының экономикасында тарихи тұрғыдан мұнай-газ өндіру саласы басым. Бұл аймақтағы көмірсутек шикізатының елеулі қорымен тікелей байланысты: облыс аумағында бірегей кен орындары ашылып, олардың өнеркәсіптік-геологиялық қорлары Қазақстандағы қорлардың жартысынан да асады. Соның нәтижесінде мұнай-газ кешені өңірдің бүгіні мен келешегінде де шешуші орын алып отыр.
Инвестициялық тартымдылық және теңгерім мәселесі
Мұнай-газ саласының инвестициялық тартымдылығы өзге өнеркәсіп салаларына қарағанда жоғары. Алайда дәл осы шоғырлану кей жағдайда өңдеу өнеркәсібі мен қайта өңдеу бағыттарының дамуына тежеуші факторға айналады: капиталдың басым бөлігі өндіруге бағытталып, әртараптандыру қарқыны баяулауы мүмкін.
Шетел капиталы және жергілікті сервистік сектор
Салада шетел капиталының, әсіресе трансұлттық компаниялардың үлесі айтарлықтай. Бұл бір жағынан озық технологиялар мен заманауи жабдықтарды енгізуге мүмкіндік берсе, екінші жағынан жергілікті сервистік компанияларға қысым түсіреді: олар ресурстық әлеуеті жоғары халықаралық сервистік провайдерлермен бәсекеге түсуге мәжбүр болады. Көп жағдайда күрделі қызметтер Еуропа, АҚШ және Азияның дамыған елдерінен импортталатындықтан, жергілікті қызмет көрсету нарығының орнығуы тежелуі ықтимал.
Позитив әсер
- Технология трансфері және өндірістік стандарттардың көтерілуі
- Күрделі жобаларды қаржыландыру мүмкіндігі
- Экспорттық түсімдер мен бюджет кірістерінің артуы
Тәуекелдер
- Жергілікті сервистік компаниялардың өсіміне кедергі
- Өңдеу саласының инвестиция үшін бәсекеде ұтылуы
- Экономиканың мұнайға тәуелділігінің күшеюі
Кен орындары, компаниялар және өндіріс динамикасы
Атырау облысында мұнай өндірумен айналысатын кәсіпорындар бар, ал шикі мұнай өндірудегі ең ірі үлес негізінен Теңізшевройл ЖШС және Ембімұнайгаз өндірістік филиалына тиесілі. Теңізшевройл Теңіз алып кен орнында және көрші Королевское кен орнында өндіру, өңдеу және сатумен айналысады.
Теңіз жобалары және технологиялық жаңарту
Теңіз және Королевское кен орындарын игеру аясында Екінші буын және қабатқа шикі газ айдау зауыты жобалары іске қосылды. Бұл шешім ілеспе газды қайта айдауға мүмкіндік береді, мұнай қабаттарының қайтарымын арттырады, күкірт түзілуін азайтады және алауларда газ жағуды төмендетуге ықпал етеді. Нәтижесінде өндірістің тұрақты деңгейін ұлғайтуға және газдың бір бөлігін қайтадан коллекторға айдауға жағдай жасалады.
- 2007 жылғы мұнай өндірісі
- 13,9 млн т
- 2007 жылғы ілеспе газ
- 7 247,7 млн м³
1999 жылы облыста мұнай өндіру 12,3 млн тоннаға жетіп, 1998 жылмен салыстырғанда өсім көрсетті. Мұнайдың негізгі қоры Теңіз кен орнына және Каспий теңізі қайраңына тиесілі; кей деректер бойынша бұл Қазақстанда анықталған қорлар мен ресурстардың едәуір бөлігін қамтиды.
Экономикалық құрылым және өңірдің республикалық үлесі
1998 жылғы дерек бойынша облыстың жалпы қоғамдық өндірісінде өнеркәсіптің үлесі 44,1%, құрылыс 22,0%, сауда және материалдық жабдықтау 4,6%, көлік және байланыс 4,0%, ауыл шаруашылығы 3,9% болды. Республикалық өндіріс көлемінде өңірдің үлесі мұнай бойынша (газ конденсатын қоса) өте жоғары, табиғи газ бойынша да айтарлықтай. Сонымен қатар балық аулау мен теңіз өнімдері өндірісінде де облыстың салмағы жоғары көрсеткіш берген.
Бюджетке әсері және инвестиция үрдісі
Ірі мұнай кәсіпорындары мен бірлескен компаниялардың бюджетке төлемдері мен салық аударымдары елеулі үлес береді. 1999 жылы бірлескен және отандық кәсіпорындардың негізгі капиталға инвестиция салу белсенділігі артқаны байқалды: отандық инвесторлар дағдарыс шегіндегі кәсіпорындарды сауықтыруға және дамытуға қаражат бағыттай бастады.
Каспий ресурстары және экспорт инфрақұрылымы
Каспий теңізі акваториясы мен Каспий ойпатының тұз асты кешені мұнай-газ ресурстарының аса ірі әлеуетін көрсетеді: геологиялық ресурстардың өте жоғары екені, ал өндірілетін қорлардың да ауқымды көлемі бағаланатыны айтылған. Өндіріске әзір және жұмыс істеп тұрған кен орындарындағы өнеркәсіптік санаттағы мұнай қорының негізгі бөлігі Теңіз кен орнына тиесілі.
Құбыр жобалары
Каспий құбыр консорциумы Қара теңіз арқылы ресейлік терминалдармен экспорт көлемін арттыруға мүмкіндік берді: бастапқы жобалық қуаты жылына 28,2 млн тонна болып, кезең-кезеңімен кеңейту нәтижесінде жоғары деңгейге жеткізу көзделді. Сонымен қатар Атырау–Самара бағыты бойынша өткізу қабілетін ұлғайту жоспарланған.
Қашаған құрылымы
Каспийдің солтүстігінде бірнеше шетел компаниялары қатысатын Қашаған құрылымы негізінде бұрғылау жұмыстары жүргізілді. Коммерциялық өндіріс басталғанға дейінгі кезеңнің өзінде жобаға қомақты инвестиция бағытталғаны көрсетілген.
Мультипликативті әсер: өзге салаларға серпін
Мұнай-газ саласы өңір экономикасының басқа бағыттарын дамытуға да ықпал етеді. Өндіру, өңдеу және ірі көлемдегі тасымал көлік-логистика, энергетика, машина жасау, телекоммуникация, автожол құрылысы және сервистік инфрақұрылым үшін сұраныс қалыптастырады. Бұл өз кезегінде ғылым мен жоғары технологиялардың дамуына қосымша серпін береді.
Ішкі нарықты отынмен қамтамасыз ету
Кейінгі жылдары бензин, мазут, дизель және пешке жағатын отынның едәуір бөлігін, сондай-ақ реактивті отынға деген ішкі қажеттіліктің басым үлесін жергілікті өндіріс есебінен қамтамасыз ету үрдісі күшейгені атап өтіледі.
Инвестиция және өңірдің ашықтығы
Атырау облысы инвестиция тарту бойынша республикада алдыңғы қатарда. 1991 жылдан кейін инвестиция көлемі айтарлықтай өсіп, 2010 жылы өте жоғары көрсеткішке жеткені көрсетіледі. Сонымен бірге өңір көптеген мемлекеттермен экономикалық байланыс орнатып, шетел қатысуымен бірлескен кәсіпорындар саны артты.
2010 жылғы өндірістік көрсеткіштер
Сондай-ақ Теңізшевройлдың қуаттарды кеңейту бағытындағы жоспарлары, оның ішінде жаңа буын зауытын салу ниеті атап өтіледі.
Пайдаланылған әдебиеттер
- З. Қабдолов. Атырау энциклопедиясы. Атамұра, 2000.
- С. Мұқашев. Мақат ауданы. Ислам нұр, 2004.
- О. К. Жанайдаров. Көркем суретті Қазақстан тарихы. 2007.
- География және табиғат журналы, №2, 2010.
- А. Елеусінов. Қайнарбұлақ. Алматы, 2006.
- Т. Ғубайдуллин. Қызылқоға энциклопедиясы. Үш қиян баспасы, 2002.
- Газет-журнал материалдары. Қызылқоға газеті.