Жау алмақ мирас қалған Ағыбайдан, Таралған өзге жылға осы сайдан
Ағыбай батырдың тұлғасы
Ағыбай (1800—1884) — Арғынның Шұбыртпалы руынан шыққан атақты батыр, Орта жүз сұлтаны Кенесары Қасымұлының ең сенімді қолбасшыларының бірі. Халық оның батырлығын ғана емес, ақылын, тапқырлығын, көрегендігін де жоғары бағалаған.
Ел аузында Ағыбайдың көзінің өткірлігі, жітілігі, кеңпейілдігі, сапарда жолы болғыш, жұмыста тынымды болғаны аңыз болып айтылады. Осы себептен халық оны Ақжолтай деп атаған.
Омбы губернаторы Ағыбайды патша өкіметіне қызмет етуге шақырғанымен, батыр бұл ұсынысқа келіспеген. Өмірінің соңғы жылдарын Балқаш көлінің Бетпақдала жақ бетіндегі Ақтау, Қызылтау, Тайатқаншұнақ өңірінде өткізгені айтылады (Қазақ Совет Энциклопедиясы — ҚСЭ).
Кенесары жанындағы орны
Кенесарының үзеңгілес серіктері ішінде Ағыбайдың орны айрықша. Ерлігіне — парасат, мергендігіне — шешендік, қысылтаң шақтағы әрекетіне — болжағыштық пен байыптылық сай болғаны халық жадында сақталған.
«Менің Ақжолтайым»
Кенесары батырды ерекше қадірлеген: жанына жақын ұстап, «Менің Ақжолтайым» деп атағаны айтылады.
Архивтегі деректер көбіне батырлардың ерлігін сипаттаумен ғана шектеледі, ал олардың әлеуметтік құрамы мен шыққан ортасы туралы нақты құжаттық мәлімет аз. Бұл тұста халық шығармашылығының материалдары аса құнды: олар арқылы батырлардың тек тегі емес, кескін-келбеті, мінезі, тұрмыс-тіршілігі жөнінде де нақтырақ бейне жасауға болады.
Кенесары мен серіктері жайлы фольклорлық деректердің бір ерекшелігі — олардың көпшілігі XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында көтеріліске қатысқандардың өз аузынан жазылып алынған. 1900 жылы Т. Титанков түсірген естеліктер осы тұрғыда ерекше назар аударады.
Шыққан тегі мен балалық шағы
Әкесі мен ағайындары
Шынбай Мыңбаев пен Бектеміровтың айтуынша, Ағыбайдың әкесі Шұбыртпалы руынан шыққан. Ол ағайындары Манабай, Танабай, Мыңбаймен бірге, руластарын қоса есептегенде 62 әулет болып, көтерілістің алғашқы күнінен-ақ ереуілшілерге қосылған. Барлығы Кенесары әскері құрамында соғысқа қатысқан.
Танабай — Кенесарының әскер басыларының бірі, көтерілісшілер арасында беделі жоғары тұлға ретінде аталады.
Анасы Қайсана
Анасы Қайсана — қазіргі Ақмола облысы маңын қоныс еткен Тарақты руынан. Ел сөзіне қарағанда, ол сұңғақ бойлы, ірі денелі, зор күш иесі болған: кез келген жігітті қос қолдап қапсыра ұстағанда, тырп еткізбейді дейді.
Жоқшылық жылдары
Ағыбай 13 жасында әкесінен айырылып, анасының қолында қалады. Кедейлік күн кешкені айтылады: бар малы — бір түйе мен бір жылқы. Азық-түлік тапшылығынан анасы ауқатты көршілерден сүт, май секілді ас-ауқатты күшпен алып кетуге дейін барған көрінеді. Бір жолы Қасым сұлтан араласып, мұндай әрекетке тыйым салуға мәжбүр болғаны да айтылады.
Көтеріліске ерте араласуы
Ағыбай көтерілістерге жастайынан қатысқан. 19 жасында Сержан, Есенгелді және Ержанмен бірге Ташкент құсбегіне барып, елшілік міндет атқарғаны сөз болады. Осылайша ол Кенесары көтерілісіне өмірдің қатал сынағынан өтіп, шыңдалып, пісіп-жетілген шағында қосылған.
Алғашқы әскери кеңесші
Кенесарымен құрдас Ағыбай ханның алғашқы әскери кеңесшілерінің бірі болған. Кенесары оны аса құрмет тұтып, кейде әзілдеп «көсе» деп атайтыны да айтылады.
Кескін-келбеті және жарағы
Сипаты
Көргендердің айтуынша, Ағыбайдың көзі шүңірек, иегінде сұйық сақалы болған. Дене бітімі елден ерек: сұңғақ бойлы, жалпақ жауырынды, қолы ұзын, жуан жілікті екен.
Қару-жарағы мен киімі
Сүйікті қаруы — тоғыз буынды, сақиналы найза. Белінде үнемі құлан терісінен жасалған белдік ілулі жүрген. Басында түйе жүнді далбағай, үстінде қара құлын терісінен иленген жарғақ шалбар болғаны айтылады. Арқасындағы дөңгелек қалқаны, бүйіріндегі қайқы қылышы мен болат қанжары алыстан-ақ көзге түсіп, айрықша әсер қалдырған.
Ұранға айналған есім
Халық арасындағы бір әңгімені мысалға келтіреді: Кенесары ханымдарының бірі «кей қолбасыларға мыңбасы, бесжүзбасы секілді атақ бердіңіз, ал Ағыбайға неге берілмеді?» деп сұрағанда, Кенесары: «Әскерімнің алдыңғы шебі майданға Абылайлап кірсе, келесі лектер Ағыбайлап шабады. Есімі жауынгерлік ұранға айналған батырға атақтың керегі не?» деген екен.
Ақтық шайқас: 1847 жыл, Кекілік тауы
Бөлінген қол, тарылған мүмкіндік
Ағыбай көтерілістің ақырына дейін Кенесарыға адал болған. Ақтық айқас 1847 жылдың көктемінде Кекілік тауында өтеді. Ертең шешуші ұрыс болады деген түні Дулат руының батыры Сыпатай мен Рүстем би 12 мың жігітті ертіп, Кенесарыны тастап кетеді. Таңертең Кенесары жау қоршауында өзіне шын берілген төрт мыңдай ғана қол қалғанын көреді.
Жарылып шығу ұсынысы
Наурызбай: «Кене аға, маған екі жүз жігіт беріңіз, жаудың шебін жарып өтейік» дейді. Ағыбай, Иман, Бұқарбай, Бұғыбай батырлар да осы ойды құп көрген.
Кенесарының шешімі
Кенесары бұл ұсынысқа келіспейді: «Жарып өтсек, аты жүйріктер құтылады, ал қалғандары қырылады. Соңыма ерген елді жауға тастап, өз басымды құтқарсам, мен кім болғаным? Өлсек те бірге, құтылсақ та бірге» дейді.
Қайғыға толы қорытынды
Ақырында Кенесары қолы ойсырай қырылады. Иман, Бұғыбай, Бұқарбай және өзге де батырлар опат болады. Ағыбай ғана өзге амал қалмағанын түсінген сәтте жау шебін жарып өтіп, аман құтылып кетеді.
Соңғы жылдары және әулеті
Кенесары қырғыз манаптарының қолынан қаза тапқаннан кейін, Ағыбай Шұбыртпалы руымен бірге қазіргі Ақмола облысы аумағына қоныс аударып, Қайрақты деген жерде 83 жасында қайтыс болған.
Ұрпақтары
Бәйбішесінен екі ұл — Аманжол мен Аманбай, кіші тоқалынан Шөкіжан мен Дуана есімді ұлдары қалған.
Жырдағы бейне: «Ер Ағыбай»
Ағыбай батырдың ерліктері туралы XIX ғасырдың екінші жартысында замандастары «Ағыбай батыр», «Ер Ағыбай» секілді поэмалар шығарған. Төмендегі үзінділер халық жадындағы батыр бейнесін айқындай түседі.
Ертеде болған екен ер Ағыбай,
Ол кезде ер болмапты Ағыбайдай.
Кешегі Кенесары заманында,
Ерлігін көрсетіпті елге талай.Білмеген Ағыбайды ел болмаған,
Теңеліп қарсыласар ер болмаған.
Ағыбай ешбір жанға бас ұрмаған,
Басынан дұшпан ісін асырмаған.
Батырда бес жүз кісі нөкер болған,
Соғысқа шеттерінен шебер болған.
Жүйрік ат, қыран бүркіт, алғыр тазы,
Және көп не секілді өнер болған.Мал үшін бұлар ерлік құрған емес,
Салғаны жанды ортаға елдің қамы.
Жүйрік іздеген сапар (үзінді)
Поэмада Ағыбайдың жүйрік атқа құмарлығы, ел аралап, тұқым алуға ниеттенген сапары да суреттеледі:
Сұйық жал, қаншыр мойын, күміс құйрық,
Кең танау, омыраулы, тіп-тік иық.
Бір ел бар деп естіді күн шығыста,
Жылқысы аса сұлу, жөнсіз жүйрік.
Ағыбай ыңғайланды барайын деп,
Сол елді болса да алыс табайын деп.
Аттанып сәуірік пен байтал әкеп,
Жүйріктен өсім, тұқым алайын деп…