Ежелгі шығыс елдерінің құқығы
Мазмұны
Кіріспе
Ежелгі Шығыс елдерінде мемлекет алғаш рет ұлы өзендер алаптарында қалыптасты. Бұған тұщы судың молдығы, өзен жағалауларындағы аң-құс пен жабайы астық тұқымдас өсімдіктердің көп болуы, әсіресе өзеннің теңізге құяр сағаларында (атырауда) адамдардың шоғырлануы ықпал етті.
Бұл жағдай адамдардың тұрмысын жақсартып қана қойған жоқ, сондай-ақ бала туу көрсеткішінің өсуіне де әсер етті. Адам саны артқан сайын белгілі бір аумақта терімшілікке жарайтын өсімдік пен аңшылық нысандары азая бастады. Соның салдарынан қауымның бір бөлігі біртіндеп егіншілікке көшуге мәжбүр болды.
Ирригация және ортақ еңбек
Әдетте өзен арнасы кей жерлерде, әсіресе атырауда, бірнеше тармаққа бөлініп, ағыс баяулайды. Осындай табиғи каналдардың негізінде адамдар суды бұруды, тоған салуды және егістікті суаруды үйренді. Жаңа игерілген жерлерге егін еккен қауымдар тез байып, өз меншігін қорғауға көбірек мән берді: қамалдар мен ғибадатханалар салына бастады.
Осылайша қамалдар мен ғибадатханалар төңірегінде алғашқы қала-мемлекеттер қалыптасты. Суару жүйесі шешуші рөл атқарғандықтан, Ежелгі Шығыста оны ұйымдастырушы ретінде мемлекеттің ықпалы және меншігі басым болды.
Ұжымдық еңбектің кең таралуына еңбек құралдарының тас пен мыстан жасалуы да әсер етті: ірі құрылыс пен суару нысандарын жеке адамның күшімен атқару қиын еді. Бастапқы қала-мемлекеттерде діни билік алдыңғы орында болды, өйткені егіншілікпен айналысқан халық табиғат құбылыстарына тікелей тәуелді еді. Сөйтіп табиғи күштерге табыну кең етек алды.
Ғибадатхана: билік, қойма және қорған
Жердің тұздануы мен батпақтануы жаңа каналдар қазып, жаңа жерлерді игеруді талап етті. Бұл — тұрақты түрде ұйымдастырылған ұжымдық еңбекті қажет ететін үдеріс. Ұжымдық жұмысты басқаруда ғибадатхананың рөлі ерекше болды: ол діни орталық қана емес, сонымен бірге қойма және қорған қызметін де атқарды.
Алғашында ғибадатхана басшысының беделі жоғары болып, ғибадатхана жері кеңейе түсті. Алайда уақыт өте территория үшін талас күшейіп, соғыстар жиілеген сайын әскери басшы-патша діни билікті де өз қолына шоғырландырып, мемлекеттің негізгі ұйымдастырушысына айналды.
Ежелгі Шығыста мемлекеттің ішкі бөліктерін байланыстыратын тетіктердің діни сипаты да айқын болды. Каналдар салу, суды бөлу, ирригациялық жүйелерді қалпына келтіру қоғамдық істер мекемесінің қалыптасуына түрткі болды. Бұл мекеме патшаның бұйрығымен халықты қоғамдық еңбекке жұмылдырып, ірі құрылыстарды іске асырды.
Тарихи мысал
Египеттегі пирамидалар мен Қытайдағы Ұлы қорған — осындай ұйымдастырылған қоғамдық еңбек арқылы жүзеге асқан жобалардың үлгісі.
Басты ерекшелік
Қоғамдық істер мекемесінің болуы және жерге мемлекеттік меншіктің үстемдігі — Ежелгі Шығыс мемлекеттеріне тән негізгі белгілердің бірі.
Халық санының өсуі тіршілік үшін табиғи ортамен күресті күрделендірді. Бұл мәселені шешу барысында басқару жүйесі де күрделеніп, бірте-бірте шектен тыс қатаң сипат ала бастады. Әуелі патша билігін ақтау үшін «құдайдың баласы» немесе «құдай таңдаған адам» деген түсініктер таратылса, кейінірек патша тұлғасы құдай деңгейіне дейін көтерілді.
Әлеуметтік топтар және билік үшін бәсеке
Басқарудың күрделенуіне әлеуметтік топтар арасындағы қайшылықтардың ушығуы да әсер етті. Мемлекеттік басқаруға ықпалды топтар — ақсүйектер, әскери басшылар, дінбасылар, саудагерлер — араласуға мүдделі болды. Себебі мемлекеттің жүргізген саясаты олардың тұрмысын жақсартуға, байлығын арттыруға тікелей ықпал етті. Сондықтан олар басқаруға қатысуға ұмтылып, патшаға ықпал ету үшін өзара тартысты.
Патшалар мен ықпалды топтар қайшылықты асқындырып жібермеу үшін оны діни негізде реттеуге тырысты: әр топтың қоғамдағы рөлі діни қағидалар арқылы бекітілді.
Ежелгі Үндістандағы әлеуметтік жіктелу
Ежелгі Үндістанда әлеуметтік топтардың орны дін мен заң арқылы бекітілді. Қоғам төрт ірі топқа бөлінді:
- 1 Брахмандар — дін адамдары
- 2 Кшатрийлер — әскери басшылар
- 3 Вайшилер — егіншілер
- 4 Шудралар — құлдар
Бұл жіктелуді негіздеу үшін «брахмандар құдайдың аузынан, кшатрийлер қолынан, вайшилер санынан, ал шудралар табанынан жаралған» деген аңыз қолданылды.
Ежелгі Шығыс мемлекеттеріне тән тағы бір маңызды белгі — жерге мемлекеттік меншіктің үстемдігі. Бұл үстемдік күрделі тарихи жолмен орнықты және биліктің қалыптасуымен тығыз байланысты болды. Алайда билік әр аймақта әртүрлі жағдайларда қалыптасқандықтан, оның сипаты да өзгеше болды.
Шығыс деспотиясы ұғымы
Мемлекеттік билік пен діни биліктің күрделі тоғысуынан пайда болған басқару үлгісі шығыс деспотиясы деп аталады. «Деспотия», «деспотизм» сөздері ежелгі грек тілінен аударғанда шексіз билік деген мағынаны білдіреді.
Кейін бұл ұғымды ХVII ғасырдың соңы мен ХVIII ғасырдың басында өмір сүрген француз жазушысы Ф. Фенелон өз романында адамдардың үреймен өмір сүретін және заңмен қорғалмайтын қоғамды сипаттау үшін қолданған.
Неге «деспотия» деп аталады?
- Патша діни, азаматтық, әскери, атқару және сот билігін өз қолына шоғырландырды.
- Халықтың негізгі бөлігі құқықтық тұрғыдан жеткілікті деңгейде қорғалмады.