Қылмыстық құқықтық нормалардың бәсекелесуі және саралау мәселелері
Қылмысты саралаудың түсінігі мен түрлері
Қылмысты саралау — қылмыстық құқық теориясындағы ең маңызды ұғымдардың бірі. Бұл түсінік ғылымда да, құқық қолдану тәжірибесінде де кеңінен пайдаланылады. «Саралау» (лат. qualitas — «сапа») ең алдымен белгілі бір құбылыстың немесе әрекеттің сапасын айқындау, құқықтық маңызын анықтау дегенді білдіреді.
Нақты өмірде бізді қоршаған заттар мен құбылыстар өзара байланыста әрі үздіксіз қозғалыста болады. Әрбір зат, құбылыс немесе іс-әрекет (әрекет не әрекетсіздік) өзіндік белгілермен сипатталады. Қылмыстық құқықта мұндай өзіндік белгілер қылмыс құрамының элементтері мен белгілерінен көрінеді. Осы ерекшеліктерді анықтау — сапаны бағалау арқылы жүзеге асады.
Сапа, мөлшер және өлшем: теориялық негіз
Сапаны бағалау — кез келген объектінің түрін, тобын, өлшемін, шегін және басқа объектілермен қатынасын айқындау. Бұл жерде «сапа» мен «мөлшер» ұғымдары өзара байланыста қарастырылады: сапа — объектінің мәнді қасиеттерін білдірсе, мөлшер — оның сандық жағын сипаттайды.
Философия тарихында сапа мен мөлшер мәселесіне алғашқылардың бірі болып Аристотель айрықша көңіл бөлген. Ол сапаны «заттың қандай болуына себеп болатын белгі» ретінде түсіндіріп, мөлшерді есептелетін және өлшенетін шама ретінде қарастырған. Кейін бұл ұғымдар қоғамдық тәжірибенің дамуына сай толықтырылып, нақтылана түсті.
Біздің көзқарасымыз бойынша, сапа мен мөлшер диалектикалық бірлікте болады: таным, әдетте, алдымен сапалық айқындаудан басталып, одан кейін мөлшерлік сипаттарды түсінуге ұласады. Ал адамның алғашқы тәжірибесінде сапаны танудың бастауы түйсіну болғаны белгілі: адам затты оның сапасынан бөлек қарастыра алмайды.
Сапа туралы ілімдердің дамуы: Локк, Гегель, Маркс пен Энгельс
Д. Локк
Локк сапаларды «алғашқы» және «екінші» деп бөлген: алғашқы сапаларға қозғалыс, тыныштық, тұлға (пішін) сияқты объективті қасиеттерді, ал екінші сапаларға түс, жарық, иіс, дәм секілді түйсікке тәуелді сипаттарды жатқызады.
Г. Гегель
Гегель «Логика ғылымында» сапа мазмұнын талдап, сапа мен мөлшердің байланысын диалектикалық тұрғыда түсіндіруге ұмтылды. Оның еңбектері кейінгі теориялық талдауларға ықпал етті.
К. Маркс пен Ф. Энгельс
Маркс пен Энгельс сапа, мөлшер, өлшемді табиғаттың, қоғамның және ойлаудың жалпы анықтамалары ретінде қарастырып, гегельдік диалектиканы материалистік тұрғыдан қайта өңдеп дамытты.
Бұл теориялық желі қылмыстық құқықтағы ұғымдарға да әсер етеді: қылмыстық заң нормаларын дұрыс тану мен қолдану, ең алдымен, құқықтық бағалаудың сапалық және мөлшерлік қырларын айқындауды талап етеді.
Қылмыстық құқықтағы «саралау» ұғымы және «дәрежелеумен» шатастыру мәселесі
Маңызды нақтылау
Кейбір оқулықтар мен әдебиеттерде «саралау» ұғымы «дәрежелеу» ұғымымен алмастырылып жатады. Алайда бұл — дәл емес.
- Саралау (орысша квалификация) — құқықтық баға беру, іс-әрекетті тиісті нормаға дәл жатқызу.
- Дәрежелеу (орысша степень, уровень) — деңгей, саты, ранг мағынасында қолданылады.
Сондықтан «саралау» мен «дәрежелеу» синоним емес, оларды тең мағынада қолдану ғылыми әрі тәжірибелік тұрғыда қателікке ұрындыруы мүмкін.
Қылмыстық құқық теориясында «қылмысты саралау» ұғымын қолдану орынды, өйткені ол қылмыстық-құқықтық нормаға сәйкес құқықтық баға беруді, қылмыс құрамының белгілерін дұрыс анықтауды және қоғамға қауіпті іс-әрекетті басқа деликттерден ажыратуды қамтиды.
Қылмысты саралаудың практикалық маңызы
Қылмысты саралау сот, прокуратура, тергеу және өзге де құқық қорғау органдарының қызметімен тікелей байланысты. Іс-әрекеттің қалай сараланғаны адамның құқықтық тағдырына ықпал етеді: жауаптылықтың туындауы, айып көлемі, жазаның түрі мен мөлшері, сондай-ақ нормалар бәсекелестігін шешу — бәрі де дұрыс саралауға тәуелді.
Саралау барысында жиі шешілетін міндеттер
- қылмыс құрамының белгілерін дәл айқындау;
- қылмысты қылмыс еместіліктен және ұқсас қылмыстардан ажырату;
- қоғамға қауіптіліктің сипаты мен дәрежесін белгілеу;
- жаза тағайындауға негіз болатын норманы дұрыс таңдау;
- нормалар бәсекелестігі кезінде тиістісін қолдану.
Қазақстан Республикасы қылмыстық құқығын қолдану шегіндегі «әрекеттілік» үш қырда көрінеді: қылмыстық заң деңгейінде, қылмыстық-құқықтық норма деңгейінде және қылмысты саралау аясында. Соңғы екеуі, мәні жағынан, қылмыстық заңды дұрыс қолданудың тетіктерін нақтылайды.
Ғылыми анықтамалар: қылмысты саралау қалай түсіндіріледі?
В.Н. Кудрявцев
Қылмысты саралау — қылмыс белгілері бар іс-әрекетті Қылмыстық кодекстің Ерекше бөлімі баптарына дәлме-дәл жатқызу арқылы құқықтық баға беру.
А.А. Герцензон
Саралау — қылмыстық заңда көрсетілген құрам белгілері мен нақты іс-әрекет белгілерінің сәйкес келетінін анықтау.
Б.А. Куринов
Саралау екі мағынада қолданылады: біріншісі — логикалық процесс ретінде құрам белгілерін нақты әрекет белгілерімен салыстырып айқындау; екіншісі — қоғамға қауіпті әрекетке құқықтық тұрғыдан белгіленген баға беру.
А.Н. Ағыбаев
Қылмысты саралау — қоғамға қауіпті әрі қылмыстық заңға қайшы істелген іс-әрекетті нақты бір қылмыс құрамына жатқызу және Қылмыстық кодекстің Жалпы және Ерекше бөліміндегі тиісті баптарға дәлме-дәл сәйкестендіріп, құқықтық баға беру. Дұрыс саралау — заңдылық қағидасын бұлжытпай жүзеге асырудың шарты.
Анықтамалардың сөйлем құрылысы мен екпіні әртүрлі болғанымен, ортақ өзек бір: қылмысты саралау — нақты іс-әрекеттің белгілерін заңда көзделген қылмыс құрамымен дәл байланыстырып, құқықтық қорытынды жасау.
Егер адамның іс-әрекетінде бірнеше қылмыс құрамы болса, саралау заңның бірнеше баптары немесе бір баптың бірнеше бөліктері мен тармақтары бойынша жүргізіледі. Ал саралаудағы қате — заңдылықты бұзуға, құқық қорғау органдарының беделіне нұқсан келтіруге және әділетсіз шешімдерге әкелуі мүмкін.
Үйлестік пе, әлде тепе-теңдік пе? (сәйкестік мәселесі)
Қылмыстық құқық теориясында кейде мынадай сұрақ туындайды: саралау процесінде «үйлестік» (сәйкестік) қолданыла ма, әлде тек «тепе-теңдік» негізге алына ма? Бұл мәселені түсіну үшін ұқсастық, сәйкестік және айырмашылықтың логикалық-мағыналық шектерін ажырату қажет.
Үйлестік (сәйкестік)
Үйлестік — объектінің өзіне-өзі немесе өзге объектілермен салыстырғандағы сәйкес келуі, ұқсастығы. Ғылым мен тәжірибеде топтастыру, жіктеу, салыстыру — осы ұғымға сүйенеді. Дегенмен, сәйкестік көбіне абсолютті емес: ұқсас нәрселердің арасында да айырмашылықтар сақталады.
Айырмашылық
Айырмашылық — объектілердің тең емес екенін, белгілерінің бірдей болмайтынын білдіретін ұғым. Үйлестік пен айырмашылық өзара диалектикалық байланыста: айырмашылық елеулі де, елеусіз де болуы мүмкін.
Қылмысты саралауда үйлестіктің маңызы ерекше: ол ұқсас қылмыстарды бір-бірінен ажыратуға, қылмысты қылмыс еместіліктен бөлуге, қоғамға қауіптілік дәрежесін анықтауға көмектеседі. Мысалы, қылмыстық ниет пен мақсат өзара тығыз байланысты: терроризм жағдайында ниет қоғамдық қауіпсіздікке қарсы бағытталса, мақсат — қоғам қауіпсіздігін бұзу болуы мүмкін. Осы функционалдық байланыстар кейде саралау үшін шешуші белгіге айналады.
Қорытынды тезис
Саралау — тек формальды «теңестіру» ғана емес. Ол — нақты деректерді жинақтап, іс-әрекет белгілерін қылмыстық-құқықтық норманың құрам белгілерімен салыстырып, құқықтық қорытындыға келетін логикалық әрі тәжірибелік процесс.
Қылмысты дұрыс сараламау заңдылықты бұзады. Сондықтан іс мән-жайын терең зерттеу, құқықтық белгілерді дәл айқындау және ұқсас құрамдар арасындағы шекараны нақты көру — құқық қолданудың басты кепілі.