Сатып алушылар нарығында
Нарықтың негізгі қызметтері
Нарықтың маңызды қызметтерінің бірі — ұдайы өндіріс процесінің үздіксіздігі мен тиімділігін қамтамасыз етудегі реттеуші рөлі. Нарықтың реттеуші рөлін тікелей әкімшілік басқарумен алмастыру экономикалық жүйенің тоқырауына, өндіріс құрылымдарының үйлеспеуіне, тапшылықтың пайда болуына және адамның экономикалық өсудің қозғаушы күші ретіндегі рөлінің әлсіреуіне әкелуі мүмкін.
Нарықтың тағы бір маңызды қызметі — ақпараттық қызмет. Бағалардың, қызмет ақыларының, несие мен банк депозиті пайыздық мөлшерлемелерінің үздіксіз өзгеруі арқылы нарық өндіріске қатысушыларға қоғамдық қажетті өндіріс шығындары, қоғамдық қажетті сапа және ассортимент туралы объективті ақпарат береді.
Нарық механизмі не істейді?
- Бәсеке арқылы қоғамдық өндірісті тиімсіз шаруашылық бірліктерінен «тазартады» және даму әлеуеті бар қатысушыларға тиімді жағдай қалыптастырады.
- Монополияландыру деңгейі жоғары ортада бәсекелестік әлемін қалыптастыру қажеттігін күшейтеді: бұл нарықтық қатынастардың табиғи логикасы.
- Тауар өндірушілерді өнім өндіру және сату үдерісіне байланысты кәсіпкерлік белсенділікке ынталандырады.
Бәсекенің негізгі түрлері
Нарық жағдайында бәсеке күресінің бірнеше түрі ажыратылады: таза бәсеке, монополиялық бәсеке, олигополиялық бәсеке, таза монополия. Сондай-ақ дамыған нарықтық қатынастары бар елдерде бәсеке жетілген (нарықтық бағаға жекелеген қарсыластар ықпал ете алмайтын жағдайда) және жетілмеген (белгілі бір тауардың негізгі бөлігін санаулы ірі фирмалар өндіретін жағдайда) деп те жіктеледі.
1) Таза бәсеке
Таза бәсеке нарығын бір-біріне ұқсас (бірін-бірі алмастыра алатын) тауарлардың көптеген сатушылары мен сатып алушылары құрайды. Қатысушылардың ешқайсысы жеке дара сұранымға бақылау орната алмайды және нарыққа тауар жеткізуге не баға белгілеуге үстемдік ете алмайды.
Сатып алушылар тауарды нарықтық бағамен еркін сатып алатындықтан, сатушылар бағаны нарық деңгейінен жоғары қоя алмайды. Мұндай нарыққа кіру де, шығу да салыстырмалы түрде жеңіл. Мысал ретінде АҚШ-тағы ауыл шаруашылығы өнімдерінің (астық, жаңа піскен көкөністер мен жемістер) нарығын келтіруге болады.
2) Монополиялық (монополистік) бәсеке
Монополиялық бәсеке нарығында көптеген сатушылар бағаның кең диапазонында сауда жасайды. Бұл олардың сатып алушыларға алуан түрлі тауар ұсына алуымен байланысты.
Тауарлар сапасы, тұтынушылық қасиеттері, сыртқы безендірілуі (сауда белгісі, сауда маркасы) және ілеспе қызметтерінің жиынтығы бойынша ерекшеленеді. Сатып алушылар осы айырмашылықтарды ескере отырып, кейде жоғары баға төлеуге де дайын болады.
Мұндай нарыққа киім-кешек, аяқ-киім және бөлшек сауда салалары жақын.
3) Олигополиялық бәсеке
Олигополиялық бәсеке — баға белгілеу саясаты мен маркетингтік стратегияға өте сезімтал, саны аз ғана сатушылар тобы үстем болатын нарық. Қатысушылардың аз болуы көбіне нарыққа кіру кедергілерінің жоғары болуымен түсіндіріледі.
Мұндай нарықтың маңызды ерекшелігі — қатысушылардың бағаны көтеру арқылы ұзақ мерзімді тиімді нәтижеге әрдайым қол жеткізе бермейтіні: бәсекелестердің қарсы әрекеті бағаны төмендетуге мәжбүр етуі мүмкін.
Олигополия жағдайында өнімдер стандартталған (мысалы, болат, алюминий) немесе дифференциацияланған (мысалы, автомобильдер, тұрмыстық техника) болуы мүмкін.
4) Таза монополия
Таза монополия жағдайында бәсекелестердің болмауы жекелеген кәсіпорындардың өз дара үстемдігін күшейтуіне жол ашады. Монополистер экономикалық үстемдігін шарттарға қысым жасау, сапасы төмен өнімді жоғары бағамен өткізу сияқты тәсілдер арқылы жүзеге асыруы мүмкін. Нәтижесінде олар көп күш жұмсамай-ақ монополиялық жоғары пайда табады.
Монополиялық үстемдік ақша-қаржы жүйесінің дағдарысы мен жалпы тауар тапшылығы кезеңінде экономикалық ахуалды одан әрі күрделендіреді. Кей жағдайларда монополист кәсіпорындар тапшылықты әдейі күшейтіп, бұл ақшаның құнсыздануына, сатып алу қабілетінің төмендеуіне және тікелей заттай айырбастың (натуралды айырбас, бартер) кеңеюіне ықпал етуі мүмкін.
Монополизммен күрес: екі өзара байланысты мақсат
1) Экономикалық құрылымды өзгерту
- Өте тығыз шоғырланған өндірісті бөлшектеу.
- Бәсекелі жаңа өндіріс салаларын қалыптастыру.
- Кәсіпкерлікке кең жол ашу.
2) Монополияға қарсы саясатты күшейту
Монополияға қарсы заңнаманы белсенді іске асыру қажет. Алайда маңызды қағида бар: монополияға қарсы тетіктер кәсіпкерлерге экономикалық емес қысым көрсету құралына айналмауы тиіс. Өйткені дамыған нарықтық институттар толық орнықпаған жағдайда мұндай күрес әкімшілдік-әміршілдік жүйенің сақталуына немесе күшеюіне «ыңғайлы бүркеме» болуы ықтимал.
Қорытынды: экономикадағы монополиялық үстемдікті төмендетпейінше, нарықтық экономиканы толыққанды дамыту қиын.
Нарық құрылымы және қатысушылардың рөлі
Нарықтың тиімді жұмыс істеуі үшін шаруашылық субъектілерінің нарық туралы нақты мәліметке ие болуы (маркетинг қызметі) және өз өнімдеріне баға белгілеу құқының болуы маңызды шарттардың қатарына жатады. Қазіргі нарық құрылымы сан алуан элементтерден тұрады және әртүрлі белгілеріне қарай бірнеше өзара байланысты түрлерге бөлінеді.
Сатушылар нарығы және сатып алушылар нарығы
Сатушылар нарығы
Мұнда сатушылардың үстемдігі байқалады, ал сатып алушыларға нарықтың белсенді қатысушысы болуға тура келеді. Бұл көбіне өндірушілердің монополиялық үстемдігі қалыптасқан жағдайларға тән.
Сатып алушылар нарығы
Бұл жағдайда экономикалық басымдық тұтынушылар жағында болады. Сатушыларға сұранысқа бейімделіп, нарықтың ең белсенді әрі іскер қатысушысы болуға тура келеді.
Монополиялық бәсеке нарығы сапасы, қасиеті және сыртқы безендірілуі бойынша ерекшеленетін тауарлардың әртүрлі нұсқаларын ұсынатын көптеген сатушылар мен сатып алушылардан тұрады. Осы әртүрлілік нарықтағы таңдау мүмкіндігін кеңейтеді және бәсекені тек баға арқылы ғана емес, сонымен бірге сапа мен сервистің деңгейі арқылы да күшейтеді.