Қазақша рефераттар

Бастауыш сынып оқушыларының ойлау ерекшеліктері туралы қазақша реферат

Бастауыш сынып оқушыларының ойлау ерекшеліктері

Бастауыш сынып кезеңінде баланың танымдық процестері — қабылдау, зейін, жад пен ес, қиял және ойлау — мектепке келгеннен кейін айтарлықтай өзгерістерге ұшырайды. Осы талдауда негізгі назар ойлау процесінің ерекшеліктеріне және оны дамытуға ықпал ететін жолдарға аударылады.

Бастауыш сынып оқушысының ойлауының қаншалықты дамығаны туралы ғылыми пікірлер әртүрлі. Мәселен, Л. С. Выготскийдің көзқарасы бойынша, оқуға дейінгі кезеңдегі бала мектеп табалдырығын аттаған соң ойлауы мен интеллектісі елеулі өзгеріске түседі: ол табиғи (натуралды) ойлаудан мәдени, яғни ұғымдар арқылы ойлауға біртіндеп өтеді.

Ой операцияларының сынып бойынша көрінісі

1-сынып

Тапсырманы көбіне нақты затқа немесе оның көшірмесіне (үлгі, сурет және т.б.) сүйеніп орындайды. Егер зат (немесе бейне) көз алдынан алынып тасталса, тапсырманы орындау қиындайды.

2–3-сынып

Бірте-бірте заттың жеке қасиеттерін, әсіресе негізгі белгілерін есте сақтап, сол белгілер бойынша топтастыруға үйренеді. Бұл заттың өзі жоқ кезде де қарапайым тапсырмаларды орындауға мүмкіндік береді.

Динамикалық сипат

Ой операциялары — тұрақты емес, үнемі қозғалыста болатын процессуалдық құбылыс. Олар жүзеге асуы үшін елестету бейнесіне немесе ұғымға сүйену қажет.

Дәлелдеу мен рефлексияның қалыптасуы

Бастауыш сынып оқушысы ой-өрісінің кеңеюімен бірге заттарды тиісті ұғымдарға жатқыза алады және өз ойын құрбылары алдында дәлелдеуге үйрене бастайды. Ол кез келген пікірмен бірден келісе салмайды, өзгелерден дәлел талап етеді. Дәлелдеуде бала логиканың қарапайым негіздеріне сүйенеді.

Сонымен қатар оқушы өз пікіріне және жауабына сын көзбен қарауды меңгереді: қажет болса, ойын түзетеді, әрекетінің бағытын өзгертеді. Өз іс-әрекеті мен пікірін талдап, сын тұрғысынан бағалау рефлексияның қарапайым түрі болып саналады. Рефлексия ойлаудың шарты әрі нәтижесі ретінде көбіне 7–11 жас аралығында оқу әрекеті барысында қалыптаса бастайды.

Ойлау процесінің кезеңдері: мәселе қоюдан шешімге дейін

1-кезең: қажеттілік және мәселені аңғару

Ойлау қажеттіліктен, яғни бір нәрсені түсіну немесе түсіндіру қажет болған жағдайдан басталады. Ойлаудың пайда болуы үшін екі шарт маңызды:

  • жаңа, әдеттен тыс нәрсені белгілі нәрседен ажырата білу;
  • жаңа және бейтаныс нәрсені тануға, түсінуге, сырын ашуға ұмтылу.

Бұл үдерісте адамның қоршаған ортадан байқалған белгісіз нәрсеге қызығуы ерекше рөл атқарады. Күтпеген жағдаймен кездескенде адам алдына міндет қоя білуі керек. Әдетте өмірлік тәжірибесі мол ересек адамдар мәселені өздігінен аңғарып, нақты қоя алады; сол арқылы ой нысанасы мен ой процесінің бағыты айқындалады.

2-кезең: қойылған мәселені шешу

Мәселені шешу барысында адам қандай ой міндетін орындаса да талдау мен жинақтауға (анализ-синтезге) сүйенеді. Бұл — ойлау әрекетінің өзегі.

Анализ (талдау)

Бүтінді бөлшектеу, мүшелеу; объектіні жеке жақтары, бөлшектері, белгілері бойынша ажырату; абстракциялау.

Синтез (жинақтау)

Бөлшектерді, жақтарды, белгілерді біріктіру; жалпылау, топтау; тұтас құрылым жасау.

Анализ бен синтездің өзара байланысы

  1. Анализ тек бөлшектерді ажыратуға емес, сол бөлшектер арасындағы байланыстарды, тәуелділіктер мен қатынастарды ашуға бағытталады. Сондықтан талдаудың өзінде жинақтау элементі қатар жүреді.
  2. Анализдік-синтездік процестің тұтастығы бастапқы негіздің талдауға бағыт беруімен және орындалған жұмыс нәтижесінің сол негізді тереңірек танудың құралына айналуымен көрінеді.
  3. Ой процесінің табыстылығы — қойылған мәселенің шешіміне жеткізуі — осы буындардың өзара үйлесімділігіне тәуелді.
  4. Талдау-синтездеу әр деңгейде өтеді: ол заттарды қолмен әрекет ету арқылы практика жүзінде мүшелеу және біріктіру түрінде де, не көрнекі түрде қойылған міндетті ойша орындау түрінде де жүзеге аса алады.

Ойлаудың негізгі операциялары

Салыстыру

Салыстыру — салыстырылатын заттардың ұқсастығы мен айырмашылығын анықтау. Осы операция арқылы оқушылар «әртүрліліктің жалпылығын» және «ұқсастықтың айырмашылығын» байқай алады. Салыстыру заттарды, құбылыстарды, оқиғаларды ойша топтаудың негізі болып табылады.

Топтау

Топтау — салыстырудан туындайтын күрделірек операция. Негізгі және қосалқы ұқсас белгілерге сүйене отырып, заттар класс, тек, түр сияқты топтарға бөлінеді.

Жүйелеу

Жүйелеу — заттар мен құбылыстарды топтастырып, сол топтың ішінен одан да кіші топтар мен бөліктерді саралау. Кіші топтар да ортақ белгілерге сүйенеді, алайда бұл белгілер барлық өкілдерде бірдей кездесе бермейтін, нақтылай түсетін жеке белгілер болуы мүмкін.

Жалпылау және нақтылау

Жалпылаудың ең қарапайым түрі — ұқсас заттарды олардың кездейсоқ ортақ белгісіне қарай біріктіру. Ал нақтылау — жалпыланған білімді нақты жеке жағдайда қолдану. Ол үшін сол жағдайды қайта талдап, оның белгілі ереже, ұғым немесе заңға сай келетін белгілерін айқындау қажет.

Қорытынды ой

Бастауыш сыныпта ойлау әрекеті көрнекі тірекке сүйенуден басталып, біртіндеп ұғымдық деңгейге көтеріледі. Осы үдерісте мәселе қою, дәлелдеу, рефлексия, сондай-ақ анализ-синтез және оған қатысты операциялар (салыстыру, топтау, жүйелеу, жалпылау, нақтылау) оқушының оқу әрекеті арқылы қалыптасып, нығаяды.