Әлеуметтік және биологиялық әлеуметтік сапа ретінде тұлға деп танылатын бірлікте
Философиялық антропология: адам феноменін түсінудің өзегі
Философиялық антропология — адамның мәні мен құрылымын, оның қоршаған әлеммен байланысын, адам болмысының метафизикалық астарын, сондай-ақ адамның биологиялық, психикалық және рухани-әлеуметтік дамуының заңдылықтарын зерттейтін іргелі сала. Адам «проблемаға» айналған сәтте — яғни «адам деген не?», «ол бұл дүниеге не үшін келді?», «басқа тірі жандардан айырмасы неде?» деген сұрақтар өткір қойылғанда — философиялық антропология орталық философиялық пән ретінде айқындалады.
Негізгі бағдар
Қазіргі ғылым адамды тек биологиялық факторлардың ғана емес, әлеуметтік факторлардың да шешуші ықпалы бар эволюциялық дамудың өнімі ретінде түсіндіруге мүмкіндік береді. Сондықтан адамның жоғары ұйымдасқан жануарлардан басты айырмашылықтары және сол айырмашылықтарды мүмкін еткен үдерістерді ғылыми тұрғыдан түсіндіру мәселесі ерекше мәнге ие.
Антропогенез: белгісіздіктер және ізденіс
Дегенмен қазіргі ғылыми дүниетанымда антропогенез үдерісі көп жағдайда толық айқындалмаған күйінде қалып отыр. Бұл жағдайды адам феноменінің көрнекті зерттеушісі — француз философы, биологы, палеонтологы әрі антропологы Пьер Тейяр де Шарденнің ойы нақтылайды: адам — эволюцияның өзегі мен шыңы. Адамның «кілтін» табуға ұмтылу — әлемнің қалай құрылғанын және оның әрі қарай қалай құрылуы тиіс екенін түсінуге талпыныс.
Айғақтардың жеткіліксіздігі және адам туралы дәстүрлі көзқарастарды қайта қарауға мәжбүр еткен жаңа ашылымдар адамның мәні мен табиғаты жөнінде сан алуан концепциялардың қалыптасуына әкелді. Шартты түрде оларды рационалистік және иррационалистік бағыттарға бөлуге болады.
Рационалистік және иррационалистік түсіндірулер
Иррационалистік бағыт
Иррационалистік көзқарастарда адам әрекеті мен жалпы адам болмысы көбіне түсіндіруге көнбейтін ішкі серпіндер, ырықтар, көңіл күйлер арқылы талданады. Бұл қатарға экзистенциализм, неотомизм, фрейдизм сияқты ілімдер жатады.
Бұл концепциялар адамның кейбір қырларын ашқанымен, адамның шығу тегі туралы толыққанды логикалық теорияны (немесе берік гипотезаны) әрдайым ұсына бермейді.
Рационалистік негіз
Қазіргі көзқарастар иррационалист ойшылдардың маңызды байқауларын ескергенімен, көбіне рационалистік, материалистік және идеалистік идеяларға сүйенеді. Адамның жануарлар әлемінен бөлініп шығуын түсіндіруде Маркс пен Энгельс адамның ерекшелігін өмірлік қажетті құралдарды өндіруімен байланыстырды.
Бұл логикада адамға өтудің шешуші критерийі — мәдениеттену, ал оның өзегінде материалдық өндіріс пен еңбек әрекеті тұрады.
Еңбек, тіл, қоғам: адам қалыптасуының тетіктері
Энгельс ұсынған антропогенездегі еңбек теориясының маңызы зор. Бұл теорияны жақтаушылар еңбек биологиялық заңдардың әсерін жоққа шығармайды, бірақ еңбек табиғи сұрыпталудың сипатын өзгертеді: адам табиғатты өз өлшемімен өзгертуге қабілетті болып, сонымен қатар өзін-өзі қалыптастыруға ықпал етеді деп есептейді.
Еңбектің салдары
- Биологиялық және рухани қажеттіліктердің өтелуі.
- Адамдардың бірігу ауқымының кеңеюі, қоғамдық байланыстардың күшеюі.
- Физикалық және ақыл-ой қабілеттерінің ашылуы және дамуы.
Адам және адамзат тұлғасының қалыптасуында тілдің рөлі айрықша. Тіл — ойлаудың дамуына тірек. Ең бастысы, тілсіз бірлескен еңбек практикалық тұрғыда мүмкін емес: адамдар өзара байланыс орнатып, келісіп, тәжірибе алмасады. Тіл арқылы ұрпақтан ұрпаққа білім, ақпарат, әдет-ғұрып пен дәстүр беріледі; қоғам ішіндегі тарихи сабақтастықтың өзегі де осында.
Адамның мәні және қоғамдық қатынастар
Адамның мәні мәселесі — адам туралы философиялық ілімнің өзегі. Қазіргі ғылым адам дамуының тарихи негізін және оның мәнін құрайтын субстанция ретінде қоғамдық өндіріс аясындағы еңбек әрекетін атайды. Қоғамдық өндіріс пен еңбектің дамуымен бірге қоғамдық қатынастар жүйесі де күрделене түседі.
Индивидтің жеке дамуы — қоғамдық қатынастардың бүкіл жиынтығын игеруімен және оны өмірде жүзеге асыруымен байланысты. Осы тұрғыда Маркс Фейербахты адамды тым абстрактылы түсіндіргені үшін сынға алып, адамның мәні — барлық қоғамдық қатынастардың жиынтығы екенін атап өтеді.
Өмір сүру мен мәнділіктің байланысы
Адам өмір сүруі мен оның мәнділігін бөліп қарастыру қиын: индивид әрдайым белгілі бір әлеуметтік ортада дамиды және сол ортада өз ізін қалдырады. Сондықтан жеке өмір сүру қоғамдық қатынастар жүйесінсіз мүмкін емес; ал адамның мәні де оның нақты өмір сүруінен тыс бола алмайды.
Биологиялық пен әлеуметтік: ажырамас тұтастық
Адам өзінің мәні жағынан әлеуметтік жан. Сонымен бірге ол табиғаттың жемісі: биологиялық қажеттіліктерін өтейді, табиғи шектерден толық шыға алмайды. Адамдағы биологиялық пен әлеуметтік бастау ажырамас тұтастықта болады: бір жағында әлеуметтік сапаға ие тұлға тұрса, екінші жағында табиғи негіз — ағза бар.
Әлеуметтік факторды абсолюттендіру
Бұл жағдайда адам әлеуметтік ортаның «дайын өнімі» ретінде түсіндіріледі. Индивидтің дамуы толықтай сыртқы ортаға телініп, табиғи-биологиялық өлшем ескерусіз қалады.
Биологиялық факторды абсолюттендіру
Мұнда биологияландырушы ілімдерге жол ашылады, оның ішінде нәсілшіл теориялар да бар. Алайда адам генотипінің ерекшелігі нәсілдік деңгейде емес, көбіне индивидуалдық деңгейде көрінеді; табиғатта «нәсілдік» немесе «ұлттық» генотиптер болмайды.
Теңдік факторын орынсыз абсолюттендіру
Кейде адам дамуының кейбір қырларында генетикалық алғышарттардың ықпалы мүлде жоққа шығарылады. Бұл да біржақтылыққа әкеледі: биологиялық алғышарттарды мойындау адамның мінез-құлқын тек биологиямен түсіндіру деген сөз емес.
Философия тарихындағы адам табиғаты туралы көзқарастар
Көне дәуір
Көне философияда адам ғарыштың «кіші бейнесі» — микрокосм ретінде қарастырылды. Сократтан бастап адам табиғаты дене мен рухтың бірлігі ретінде талданды.
Орта ғасыр
Орта ғасыр ойында адамды анықтауда оның денелік және жандық бастауын межелеу күшейді. Құдаймен сабақтастырылатын сенім, махаббат, үміт сияқты жоғары сезімдер арқылы сипатталатын жандық бастау алдыңғы орынға шықты.
Жаңа дәуір
Жаңа дәуірде адам ерекшелігі ойлау мен ақылға негізделді. Сана жан құрылымының негізгі өзегі ретінде түсіндірілді (Декарт, Кант). Сонымен бірге адамды әрекет арқылы сипаттайтын бағыт күшейіп, адамның мәні — өз қабілетін әрекетте іске асыруы деген тезис алға шықты.
XX ғасыр
XX ғасыр философиясы адам шынайылығын іздеуді жалғастырды: феноменология сананың тәжірибесіне сүйенсе, герменевтика адамды әлемдегі болмысы және мағынаны түсіну үдерісі арқылы пайымдады. Постмодернизм адамды әкімшілік қысымнан, ұжымдық біркелкіліктен құтылуға және асқақтықты іздеуге ұмтылатын жаратылыс ретінде сипаттайды.
Фрейд және санасыздық туралы түсінік
XX ғасырда адам табиғатын түсіндіруде философтармен қатар психологтар мен биологтардың назарын аударған ықпалды тұжырымдардың бірі — З. Фрейд негізін қалаған бағыт. Фрейд адамда санасыздық шешуші орын алады деп есептеді: адамның түпкі серпіндері әлеуметтік тыйымдармен және санамен қақтығысқа түсіп, ығыстырылу арқылы санасыздық аймағында сақталады.
Түс көру, невроздар, қорғаныс механизмдері — осы ішкі қайшылықтардың көрінісі. Психоанализдің мақсаты — санасыз мазмұнды белгілі дәрежеде саналы деңгейге шығарып, симптомдардың көзін әлсірету. Дегенмен санасыздықты толық жою мүмкін емес деген пікір де осы дәстүрде айтылады. Сонымен бірге көптеген философтар адамның табиғатын тек фрейдтік үлгімен түсіндіруге біржақты қарауға болмайтынын атап өткен.
Адамның қалыптасуы туралы гипотезалар
Діни-идеалистік түсіндіру
Діни гипотезалар адамды әлемдік мән-мағынамен, жаратылыс идеясымен байланыстыра отырып түсіндіреді. Бұл бағытта адамның пайда болуы мен мақсаты көбіне метафизикалық және құндылықтық өлшемдер арқылы негізделеді.
Эволюциялық түсіндіру
XIX ғасырдан бастап эволюциялық гипотезалар кең тарады. Бұл кеңістікте еңбек құралдарын жасау, еңбек үдерісінде қолдың икемделуі, мидың дамуы, адамдардың топтасуы және қатынастың қажеттілігі күшейіп, тіл мен ойлаудың қалыптасуына жағдай жасады деген ой ерекше орын алады.
Антропосоциогенездің өзегі
Антропосоциогенез — адамның биологиялық эволюциясы мен әлеуметтік-мәдени қалыптасуының біртұтас үдерісі. Оның ерекшелігі еңбек құралдарын жасау және оларды пайдалану қабілетінің қалыптасуымен, сондай-ақ адамдардың әлемге, бір-біріне және өзіне қатынасының тұрақты тәсілдерінің бекінуімен сипатталады.
Жеке адам, даралық, тұлға
Адамды сипаттауда «жеке адам», «даралық», «жеке тұлға» ұғымдары жиі қолданылады.
Жеке адам
Жеке адам — адам тегінің жекелік өкілі; ақыл, ерік, қажеттілік, қызығушылық сияқты психологиялық және әлеуметтік қасиеттердің нақты тасымалдаушысы. Бұл ұғым көбіне «нақты адам» мағынасында қолданылады.
Алайда жеке адам тек биологиялық жаратылыс емес: ол қоғамдық өмірдің ұзақ тарихи үдерісінде қалыптасатын «екінші табиғатты» — әлеуметтік тәжірибені иеленеді.
Даралық
Даралық адамның өзіне ғана тән ерекшеліктерін білдіреді: ол биологиялық өзгешеліктерді де, қоғам өнімі ретінде қалыптасқан жалпы сипаттарды да қамтиды. Осы ерекшеліктердің тұтастығы адамның әлемдегі бірегей өмір сүру формасын айқындайды.
Жеке тұлға
Жеке тұлға ұғымында назар адамның әлеуметтік сапасына және әлеуметтік белсенділігіне көбірек аударылады. Тұлға қоғаммен тығыз байланыста қалыптасады және қоғамдық қатынастар кеңістігінде өзін жүзеге асырады.
Адам тұрмысының негізгі категориялары
Қазіргі философияда адамның тұрмыстық мәселелеріне ерекше көңіл бөлінеді. Кейбір тұжырымдарда адамда екі өмір бар деп сипатталады: бірі — сыртқы ортаға бейімделген, күнделікті «көрінетін» өмір; екіншісі — сыртқы әлемнен жасырын жүретін ішкі өмір. Философиялық көзқараспен қарағанда, шынайы өмір көбіне осы ішкі кеңістікте ашылады: адам қуанады, қобалжиды, өз болмысын терең сезінеді.
Өмірдің іргелі ұстанымдары
Адам тұрмысының негізгі категориялары ретінде бостандық, шығармашылық, махаббат, бақыт, сенім жиі аталады.
Қорытынды пайым
Жалпы алғанда, адам — қоғамдық-тарихи үдерістің субъектісі әрі материалдық және рухани мәдениетті дамытушы, сонымен бірге басқа тіршілік формаларымен генетикалық байланысы бар биологиялық жаратылыс. Оның жануарлар әлемінен түбегейлі ерекшелігі — еңбек құралдарын жасау қабілеті, сөйлеу және сана арқылы айқындалады.