Қазақтың ұлттық философиясының тарихындағы орны
Жоспар
- Кіріспе
- Қазақтың ұлттық философиясының тарихындағы орны
- Көне түрік жазбаларындағы алғы философиялық ойлар
- Қорытынды
- Қолданылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Әдетте, адам өмірге қажеттінің бәрін өзімен бірге ала келмейді: ол ізденеді, үйренеді, сұрақ қояды, жауап табады. Тарихты адам жасайды. Адамзат тарихы — бір жағынан асау тасқын, бір жағынан толқынға қарсы жүзетін кеме, ал сол кемені қозғап тұрған күш — адамның өзі. Демек, өмірдің мәні де, қожасы да — адам.
Алайда адам өмірі ешбір бөгетсіз, бірқалыпты сырғи бермейді. Ежелгі дәуірден бері өмір сүріп келе жатқан түркі тайпалары негізінде қалыптасқан іргелі халықтардың бірі — қазақтар. Ғасырлар бойы жазба мәдениеті жүйелі қалыптаспаған кезеңнің өзінде-ақ, қазақ қоғамы ауызша дәстүр арқылы бай әрі терең рухани мұра жасай білді. Жазба әдебиет пайда болғаннан кейін бұл мұра үлкен қарқынмен дамып, сан түрлі ерекшеліктерге толы күрделі тарихи жолдардан өтті.
Зерттеу тақырыбы
Қазақтың ұлттық философиясының тарихындағы орны
Осы рухани мұра жүйесінде қазақтың ертедегі философиялық ойлау элементтерінен бастап, қазіргі заманғы кемел философиялық теорияларға дейін қамтитын ұзақ та жемісті философия тарихы бар.
Қазақтың ұлттық философиясының тарихындағы орны
Негізгі бағыттар
- Тұрпайы-диалектикалық ойлау мен дүниеге шынайы көзқарас.
- Дінді тану және еркін ойлау үдерістері.
- Адамгершілік мәселелері мен адам туралы ілімдер.
- Күш көрсетпеу идеясы және зорлық саясатына қарсы бағыттар.
Өзектілік
Тәуелсіз Қазақстан үшін руханият саласындағы қасиетті міндеттердің бірі — халық рухын жаңғырту, оның өзегі саналатын ұлттық философияны қайта қалпына келтіру. Экономикалық және саяси жетістіктер маңызды болғанымен, мәдени қайта өркендеусіз өркениетті елдер қатарына қосылу мүмкін емес.
Мақсат пен міндеттер
Тарихи кезеңді және алға қойылған мақсатты негізге ала отырып, зерттеу мына міндеттерді көздейді:
- Зерттелмеген қырларын ашу және бүгінгі күн тұрғысынан дәлдігін айқындау.
- Деректемелер мен әдебиеттерді жүйелеп, сыни көзқарас арқылы тарихи ерекшеліктерді жан-жақты көрсету.
Деректік негіз және зерттеушілер
Жұмыстың деректік негізіне ХХ ғасырдың 80–90-жылдары аралығында әдебиет пен баспасөз беттерінде жарияланған бірқатар мақалалар, сондай-ақ М. Орынбеков, Қ. Ш. Бейсенов, Қ. Өмірәлиев секілді зерттеушілердің еңбектері алынды.
Мәселен, М. Орынбековтың «Ежелгі қазақтың дүниетанымы» еңбегінде сақтар мен түркілердің дүниетанымдық негіздері тарихи сабақтастық тұрғысынан қарастырылып, оның қазақтың ұлттық сана-сезімінің мазмұнын қалыптастырудағы орны айқындалады. Ал Қ. Бейсенов еңбектерінде философиялық принциптер арқылы рухани мәдениеттің тарихи бітімдері мен дүниетанымдық типтік ерекшеліктері сипатталады.
Ұлттық философияның тәуелсіз мемлекет үшін мәні
Халық философиясының тарихын білу — тәуелсіз мемлекет үшін стратегиялық маңызы бар мәселе. Өйткені өзіндік философиялық дәстүрі әлсіз елдің рухани дербестігі де әлсіреп, бөгде ықпалдарға тәуелділік күшейе түседі. Ұлттық философия тарихы жүйелі ілім ретінде философияның бір саласына, дәлірек айтқанда тарих философиясына жақын.
Қазақ ойлау мәдениетін қалыптастырған орта
Ақындар мен жыраулар, саясаткерлер мен батырлар, хандар мен қолбасшылар, айтыскерлер мен ертекшілер, билер мен серілер — бәрі де өз дәуірінің құбылыстарын тілге тиек, ойға өрнек етіп, қазақ қоғамының саяси-мәдени, түптеп келгенде философиялық ойлау жүйесін қалыптастырды.
Тақырыптық өзектер
Еркін ойлау, деистік және пантеистік сарындар, адамгершілік пен имандылық, зорлық-зомбылыққа қарсы ұстаным, құқықтық-саяси пайымдар, мемлекет–қоғам–жеке адам қатынастары.
Айрықша белгі
Қазақ философиялық ойының бір ерекшелігі — шынайы патриотизм, ел болашағы үшін күреске даярлық және мақсатқа жетудің жолдарын айқын көрсету.
Жүйелілік мәселесі
Қазақ философиясы бірден дайын, тұтас жүйе күйінде қалыптасты деуге болмайды. Біртұтас дүниетаным, таным процесін теориялық тұрғыдан түсіндіру, әлеуметтік мәселелерді жүйелеу — көбіне кейінгі ғасырлардың еншісі. Соған қарамастан, жыраулық-ақындық мұрада табиғат пен әлеуметтік орта туралы бай практикалық тәжірибеге сүйенген философиялық мән сақталды.
Ауызша мәдениет жағдайында шығарманы есте сақтап, ұрпақтан-ұрпаққа жоғалтпай жеткізу — философия тарихындағы айрықша құбылыс. Фольклорда объективті шындықтың элементтері бар: эпостар, ертегілер, аңыздар, поэмалар, мақал-мәтелдер табиғи және әлеуметтік құбылыстарды, саяси-экономикалық ахуалды, ізгілік мұраттарын өз уақытына сай танып-білудің куәгерлері.
Философияның тарихи алғышарттары: миф және рационалдық ойлау
VI ғасырдан бастап қазіргі Қазақстан аумағында алғашқы қауымдық құрылыс ыдырап, феодалдық әлеуметтік-экономикалық қатынастар орныға бастады. Философияның пайда болуының маңызды тарихи алғышарттарының бірі — миф. Бірақ философия мифті өзгертіп, жүйелеп, эпос және өзге де мәдени формалар арқылы қайта өңдеген кезде ғана жаңа сапалық деңгейге көтерілді.
Миф белгілі дүниені түсіндіруге талпына отырып, одан да белгісіз қырларды танып-білуге ұмтылады; ал түсіндіру мүмкін болмаған жағдайда тәңірге немесе құпия күшке сүйенеді. Ал философия заттар мен құбылыстардың мәнін ашуға, рационалды ойлауға, қайшылықтарды аңғарып, оларды шешуге ұмтылады. Бұл — ақылмен пайымдау мен интуицияның ұштасқан тұсынан туындайтын әрекет.
Қазақ қоғамдық ойының дамуын кезеңдеу
- 1 Алғы философия: объективтілік пен субъективтілікті әлсіз ажырататын сана. Ішкі қайшылығы аз, бірақ толық дәлелденген теория жасай алмайтын ойлау. Бұл сипат ертеден бастап шамамен XII ғасырға дейінгі кезеңдерге тән.
- 2 Теория жасауға жақындаған сана: объективтілік пен субъективтілікті жоғарырақ деңгейде ажырату, логикалық қолданым арқылы тұжырымдамалар құрастыру. Бұл кезең шамамен XIV ғасырдан XX ғасыр басына дейінгі аралықты қамтиды.
- 3 Классикалық жүйеге ұмтылу: теориялық-әдістемелік қасиеттермен байытылып, әлемдік рухани байлықпен ұштасқан бағыттармен толыққан кезең.
Көне түрік жазбаларындағы алғы философиялық ойлар
Қазақтың ата-тегі саналатын сақтар, ғұндар, үйсіндер дүниетанымында қайшылықтар болғанымен, көшпелілік әмбебапшылдық басым болды. Сонымен бірге, отырықшы-егіншілік мәдениеттер де үнемі елеулі ықпал жасап отырды. Ұлттық сананың өсуі мен мәдени жаңғыруы халықтың рухани бастауларға қайта үңілуін заңды құбылысқа айналдырды.
Тәңіршілдік дүниетанымының өзегі
Көне түрік жазба мәдениетінің қалыптасуымен бірге дүниетанымдық өзек ретінде тәңіршілдік айқын көріне бастайды. Орхон-Енесей жазбалары, «Қорқыт Ата кітабы», «Оғызнама» сияқты жәдігерліктердің баяндау үлгілері мен дүниетанымдық арқауы ұқсас, әрі олардың мазмұнында тәңіршілдік «көктей өтеді».
Космогониялық түсінік
«Жоғарыда Көк Тәңірі, төменде Қара жер жаралған, екеуінің арасында кісі оғлы жаралған екен».
Бұл үлгіде Аспан (Көк Тәңірі) мен Қара жер (Жер-ана) ұғымдарының кереғарлығы және бір-бірімен байланысы үстірт болса да пайымдалғанын аңғаруға болады.
Билік, құқық және дәстүр
Ашина (көк бөрі) әулеті VI ғасырда хандықтың басқару жүйесін құқықтық негізде құрды. Өкілетті билік пен заң шығару ісі ақсақалдар алқасының құзырында болды (кейінгі Қазақ хандығында бұл — билер алқасы мен хан кеңесі). Ал хан жарлығын орындау міндеті түрлі лауазым иелеріне жүктелді. Мансаптың мұрагерлік жолмен берілуі мен әскери демократия элементтері қатар жүрді.
Халықтық құқықтық сананың әрі мемлекеттік басқарудың тіректерінің бірі ретінде Тәуке ханның «Жеті жарғысы» аталады. Мұндай құқықтық-мәдени жәдігерлік дәстүрдің ұзақ уақыт сақталуы тарихи сабақтастықты көрсетеді.
Мифтік ойлаудан тарихи баяндауға өту
Орхон-Енесей жазбаларында, «Қорқыт Ата кітабында» және «Оғызнамада» тотемдік және анимистік түсініктердің сілемдері сақталғанымен, мифтік ойлаудың ықпалы біртіндеп азая бастағаны байқалады. Мұны оқиғалардың реалистік, тарихи шындыққа жанасымды баяндалуынан көруге болады.
Кеңістік, уақыт және өлшем
Қазақстан аймағында тас дәуірінен бастап адам еңбек құралын сапасына қарай таңдады — осылайша мәнді әрекет пен саналы тәжірибе қалыптаса бастады. Қола дәуірінде бақташылықтың пайда болуы қоғамдағы ең ірі еңбек бөліністерінің біріне айналып, материалдық мәдениеттің өркендеуін жеделдетті.
Мал шаруашылығы дамыған сайын сандық өлшем айқындала түсті. Мысалы, үйсіндер туралы деректерде «жылқы көп, ең бай адам төрт-бес мың жылқы иеленеді» деген мазмұндағы мәліметтер кездеседі. Бұл — әлеуметтік бедел мен байлықтың өлшемі ретінде санның маңызын көрсететін белгі.
Кеңістік бағдарлары
Көне түріктерде кеңістікке қатысты тәртіп қатаң орнықты: «ілгері — күншығыс, оңға — түстік, кейін — батыс, солға — терістік». Бұл түсініктер балбал тастар мен ескерткіш мәтіндерден де аңғарылады.
Уақытты бөлшектеу
Қазақтар бүгінге дейін тәуліктің табиғи ырғағын бес бөлікке бөледі: таң, сәске, түс, екінді, ақшам. Маусымдық кезеңдерді де ішкі жіктеу дәстүрі сақталған (мысалы, күздің бірнеше «қоңыр», «сары ала», «қара» кезеңдері).
Тәңірлік дін және өркениеттік сабақтастық
Әлемдік өркениеттегі көптеген мәдени ошақтардың көшпелілер мекенімен және жапсарлас өңірлермен байланыса пайда болуы кездейсоқ емес. Тәңірлік дін уақыт пен кеңістікті игеруге ұмтылған, қоршаған ортамен тіл табысуға талпынған адамның алғашқы танымдық жүйелерінің бірі болды. Ол көшпелілер үшін өмір сүру кепіліне айналып, тұрмыс салтымен біте қайнасты.
Қорытынды
Қазақтың ұлттық философиясы — ауызша дәстүрден бастау алып, жазба мәдениетпен кеңейген, қоғамдық тәжірибемен шыңдалған ұзақ тарихи үдеріс. Оның өзегінде адам, қоғам, әділет, еркіндік, жауапкершілік, табиғатпен үйлесім және күш көрсетпеу сияқты құндылықтар жатыр. Ұлттық философия тарихын зерделеу — өткенді тану ғана емес, тәуелсіз мемлекеттің рухани тірегін бекемдеу.