Сайлау туралы
Сайлаушылар мінез-құлқын зерттеудегі әлеуметтік-психологиялық әдіс
Сайлаушылар мінез-құлқын зерттеудегі маңызды тәсілдердің бірі — әлеуметтік-психологиялық модель. Бұл бағыт өкілдерінің пайымдауынша, дауыс беру — сайлаушының белгілі бір партияға сенімін және өзін сол партиямен саяси тұрғыдан ұқсатуын (идентификациялауын) білдіретін құрал.
Әлеуметтік-психологиялық тәсілдің негізін қалаушылардың бірі саналатын Мичиган мектебі зерттеушілері сайлаушы таңдауы өзара байланысты себептер жиынтығына сүйенеді деп есептейді. Осы себептердің ең терең деңгейінде әлеуметтік-саяси қайшылықтарды туындататын әлеуметтік-экономикалық жағдайлар жатады. Келесі деңгейде әлеуметтік-экономикалық факторлардың әлеуметтік топтардың төзімділігіне және құндылықтық бағдарларына ықпалы көрінеді.
Негізгі сұрақ
Әлеуметтік-психологиялық әдіске сүйене отырып, қазақстандық сайлаушылар өз таңдауларын қандай негізде жасайды? Осы сұраққа жауап іздеу үшін алдымен партиялық идентификация ұғымының рөлін нақтылау қажет.
Партиялық идентификация: демократиялық жүйедегі өзек
Әлеуметтік-психологиялық әдіс өкілдері үшін дауыс беру — сайлаушының партиялық идентификациясын көрсетудің негізгі тәсілі. Демократиялық жүйе жағдайында электоралдық мінез-құлықтың маңызды айқындаушыларының бірі ретінде ең алдымен партиялық идентификация аталады.
АҚШ тәжірибесі
АҚШ-та партиялық идентификация саяси әлеуметтендірудің маңызды бөлігі саналады. Зерттеулерге сүйенсек, белгілі бір партияны қолдау сезімі көптеген жағдайда бала кезден қалыптасады.
Еуропа тәжірибесі
Еуропада партиялық идентификацияның тұрақтылығы көбіне адамның қай әлеуметтік топқа жататынына байланысты. Мұнда әлеуметтік топтық сана мен топішілік ынтымақтастық сезімі саяси таңдауға әсер етеді.
Қазақстан жағдайы
Қазақстанда партиялық қатысу жүйесі әлі толық қалыптаспағандықтан, сайлаушылардың өзін нақты бір партиямен тұрақты түрде идентификациялауы туралы айту қиын. Бұған жаңа идеологиялық модельге бейімделудің баяулығы және партиялық бағдарламалардың өзара ұқсастығы да ықпал етеді.
Социологиялық дерек
«Сіз өзіңізге танымал саяси партиялар бағдарламасымен таныссыз ба?» деген сұраққа сауалнамаға қатысқан респонденттердің тек 32%-ы «Иә» деп жауап берген. Бұл көрсеткіш Қазақстан азаматтарында нақты партиялық идентификацияның әлі де орнықпағанын аңғартады.
Салыстырмалы контекст: Ресей мысалы
Тарихы ұқсас Ресеймен салыстырғанда, ресейлік сайлаушылардың (түрлі жас топтарында) партиялық идентификациясын бірнеше рет өзгерткені, тіпті партиялардан толық бас тарту үрдісі де кездесетіні байқалады. Дегенмен, Ресей Коммунистік партиясы (КПРФ) өз электоратының салыстырмалы тұрақтылығымен ерекшеленеді.
2003 жылғы сайлаудан кейінгі бақылаулар
Сауалнама деректері респонденттердің басым бөлігі қай партияға дауыс беретінін сайлау науқаны басталмай тұрып-ақ анықтағанын көрсетеді:
- «Единая Россия»
- 35%
- КПРФ
- 77%
- ЛДПР
- 50%
- «Родина»
- 14%
- «Яблоко»
- 53%
- СПС
- 39%
Ал өз таңдауын сайлау күні ғана анықтағандар үлесі 2–3% шамасында болған.
Қазіргі факторлар: партиядан бөлек не әсер етеді?
Қазіргі заманғы өзгерістер сайлаушы мінез-құлқына ықпал ететін факторлардың аясын кеңейтті. Партиялық идентификациямен қатар төмендегідей ықпал түрлерін де атап өтуге болады: тақырыптық бағдар (мәселеге бағдарлану), үміткерге бағдар, сондай-ақ әкімшілік ықпал.
Ақпарат пен күрделілік мәселесі
Қазақстандық сайлаушылар арасында мәселелердің мәнін түсінуде қиындықтар бар. Қарама-қайшы әлеуметтік-экономикалық және саяси реформалар жағдайында мемлекеттік басқару жүйесін бағалау үшін арнайы білім, ақпаратты сараптай білу, саяси оқиғаларды тұрақты бақылап, оларды талдаудың тиімді тәсілдерін меңгеру қажет.
Қалыптасқан жағдай сайлаушылардан төзімділік пен зияткерлік ізденісті талап етеді. Алайда көп жағдайда қаржылық тұрақтылық, сыртқы қаржыландыру, мемлекеттік және жергілікті өзін-өзі басқару реформалары, ұлттық қауіпсіздік жүйесі сияқты тақырыптар сайлаушылар үшін күрделі болып қалып, саяси мақсатта кеңінен алыпсатарлыққа (спекуляцияға) ұшырайды.
Үміткерге бағдар: іс, құндылық және харизма
Сайлаушы мінез-құлқы құрылымын қалыптастыратын факторлардың бірі — үміткерге бағдар. Оны екі қырынан қарастыруға болады:
Рационалды бағалау
Сайлаушының саясаткердің атқарған ісіне немесе болашақта атқарамын деген уәдесіне қарап таңдау жасауы.
Құндылықтық қабылдау (харизма)
Саясаткерді құндылық тұрғысынан қабылдау көбіне оның жеке харизмасымен астасады. Харизма саясаткердің өмірбаянына, отбасылық өміріне, біліміне, ғылымдағы немесе спорттағы жетістіктеріне, сондай-ақ жеке тартымдылығына — келбеті, өзін ұстауы, сөйлеу мәдениетіне байланысты.
Қазақстанға тән фактор: әкімшілік ресурс
Қазақстандық тәжірибеге тән ықпалдардың бірі — әкімшілік күш, яғни «әкімшілік ресурс». Бұл ұғым сайлаушының саяси таңдауын жергілікті билік ықпалына «тапсыруға» дайын болуы немесе сайлаушы таңдауының әкімшілік тетіктер арқылы қалыптастырылуын білдіреді. Патерналистік бағдардағы азаматтар бұл ықпалдың әлеуметтік негізін құрауы мүмкін.
Әкімшілік ықпалдың кең тараған тәсілдері
- Нақты кандидатқа дауыс беруге үгіттеу немесе сендіру.
- Сайлау науқаны кезіндегі «жауапкершілікті» кәсіпорындар мен жоғары оқу орындарының басшыларына жүктеу.
- «Кімге дауыс беру керек екенін» айтып, бағыттау арқылы ықпал ету.
- Дауыс беру нәтижелеріне заңсыз тәсілдермен ықпал жасау.
Құқықтық норма және практика
Қазақстан Республикасының «Сайлау туралы» Конституциялық заңының 50-бабы 1-тармағында сайлау құқығын еркін жүзеге асыруға кедергі келтіру, дауыс беру құпиясын бұзу, дауыстарды әдейі қате санау, құжаттарды қолдан жасау, қызметтік артықшылықтарды пайдалану сияқты әрекеттер үшін қылмыстық жауаптылық көзделген.
Дегенмен, бұл норма тәжірибеде әрдайым толық сақтала бермейтіні туралы сын-пікірлер бар. Әкімшілік ресурсты пайдалану қазақстандық тәжірибе үшін жаңа құбылыс емес.
Зерттеуші көзқарасы
Отандық зерттеуші М.С. Машан 1995 жылдан кейін сайлауды ұйымдастырудың үшінші кезеңі басталғанын атап өтеді: сайлауды мемлекеттік аппаратқа сүйене отырып өткізу және басқа технологиялармен салыстырғанда әкімшілік ресурсты көбірек пайдалану.
Бұл үрдісті кеңестік дәуір тәжірибесінің басқа формада жаңғыруы ретінде бағалауға да болады.
Қысым тәжірибесі: дерек пен тілдік қалып
2004 жылғы Парламент Мәжілісі сайлауындағы саяси-әкімшілік ықпалды бағалау мақсатында жүргізілген сауалнамада респонденттердің 75,8%-ы нақты бір партияға немесе кандидатқа дауыс бергізу үшін жұмыс орнында, оқу орнында немесе тұрғылықты жерінде қысым көрсетілгенін айтқан. Әсіресе студенттерге, мемлекеттік қызметкерлерге және бюджеттік сала қызметкерлеріне қысымның жиірек жасалғаны көрсетіледі.
Қысым жиі тіркелген қалалар
- Қызылорда
- 43,5%
- Орал
- 38,7%
- Семей
- 30,8%
Қысым көрсету тәсілдері
- өтініш айту, «түсіндіру» әңгімелері;
- жағымсыз салдар болуы мүмкін екенін ескерту;
- жазалаумен қорқыту (жұмыстан шығару, оқу орнынан шығару).
Қалыптасқан қысым лексикасы
«Егер оқудан шығып қалғың келмесе…», «Қызмет орныңызды сақтағыңыз келсе…», «Нақты бір кандидатты қолдау керек, себебі оны жоғарыдағылар қолдап отыр…» сияқты талқылауға келмейтін, қарсылықты қабылдамайтын, жауап күтпейтін монолог түріндегі сөз қолданыстары да сипатталады.
Әлемдік тәжірибе және қорытынды ұстаным
Сайлау науқанында әкімшілік ықпалдың қолданылуы тек Қазақстанға ғана тән емес: ТМД-ның өзге елдерінде де кездеседі. Әлемдік тәжірибеде «дауыс беруге міндеттеу» элементтері Италия, Греция, Бельгия, Венесуэла сияқты елдерде әртүрлі деңгейде сақталған. Мұндай жағдайда моральдық және материалдық ықпал ету тетіктері қолданылуы мүмкін.
Мысалы, Италияда сайлауға себепсіз қатыспау фактісі белгілі бір уақытқа тіркеліп, кей жерлерде дауыс бермегендердің тізімі көпшілікке жарияланатыны айтылып жүр. Нәтижесінде бұл елдерде саяси қатысу көрсеткіштері жоғары болған: 1980-жылдардағы сайлауда дауыс беру деңгейі Грецияда — 87%, Бельгияда — 87%, Италияда — 93%.
Қорытынды
Дегенмен, әкімшілік қысымның кеңеюі кеңестік тәжірибенің қайта жаңғыруына алып келуі мүмкін. Сондықтан сайлаушылардың еркін таңдауына кедергі келтіретін әрекеттерге заңда көрсетілген жауаптылық шаралары нақты қолданылуы қажет. Тек сонда ғана құқықты құрметтеу мен оны орындау мәдениеті орнығып, құқықтық мемлекеттің негізі нығаяды.