Ерікті қимылдарға үйрету адамның ерікті қимыл - қозғалыс әрекеттері
Ерікті қимыл-қозғалыстың қалыптасуы: сана, тәжірибе және үйрету
Адамның ерікті қимыл-қозғалыстары сананың белсенді қатысуымен қалыптасады. Қимыл-қозғалыстарға үйретудің нәтижесі бірнеше маңызды факторға тәуелді: меңгерілетін дене жаттығуларының мәнін түсіну, оқушылардың қызығушылығы және оқыту әдістерінің балалардың жас ерекшеліктеріне сай келуі.
Қимыл-қозғалыс әрекеттері екінші сигналдық жүйенің қызметімен тығыз байланысты болғандықтан, үйрету процесінде жаттығуды іс жүзінде көрсетумен қатар, сөз арқылы бейне қалыптастыру да қажет. Дегенмен ерікті қимылдарды меңгеруде шешуші рөл қимыл тәжірибесіне тиесілі екенін ұмытпау керек.
Адам әрекеті мен жануар рефлекстерінің айырмашылығы
Адамның ерікті қимылдарын жануарлардың шартты рефлекстерімен теңестіруге болмайды. Жануарларда шартты қимыл рефлекстері көбіне шартсыз рефлекстерді немесе олардың өзгерген түрлерін қайталайды.
Ал адамның мақсатқа бағытталған әрекеттері туа біткен рефлекстерді жай ғана қайталау емес. Керісінше, ол жеке даму барысында қалыптасатын күрделі шартсыз рефлекстер мен қимыл-қозғалыстың жаңа меңгерілген формаларының бірлестігі ретінде көрінеді.
Адамның қимыл-қозғалыс әрекеттері ең жоғары психикалық функцияларымен, сана-сезімімен және ойлауымен байланысты. Сыртқы ортаның әртүрлі агенттері адам мен жануарда шартты рефлекстердің қалыптасуына сигнал бола алады, бірақ адам үшін сөз — аса маңызды, жоғары деңгейлі сигнал.
Жасөспірімдердің тірек-қимыл жүйесі: қимыл белсенділігінің физиологиялық негіздері
Қимыл-қозғалыс белсенділігі — жоғары дамыған тірі материяның ерекшелігі ғана емес, тіршілік үшін қажетті шарт. Адам эволюциясы барысында мүшелер мен жүйелердің қалыпты қызметі белсенді қимыл-қозғалыс жағдайында ғана толық сақталатыны дәлелденген.
Баланың табиғи қимылға деген мұқтаждығы шектелсе, туа біткен мүмкіндіктері толық іске аспайды. Әрекетсіздік ағзаны әлсіретеді: қимыл белсенділігінің төмендеуі құрылымдық және қызметтік өзгерістерге әкеліп, өмір ұзақтығын қысқартуы мүмкін.
Энергия және бұлшық ет жұмысы
Энергия қорын жинау, тыныштықта оны үнемді пайдалану және соның нәтижесінде өмірдің ұзаруы қаңқа бұлшық еттерінің белсенділігімен байланысты. Осы тұрғыдан алғанда, қарқыны орташа, тұрақты қимылдар физиологиялық тұрғыдан тиімді.
Жасқа байланысты өзгерістерді тежеу
Зерттеулер қимыл-қозғалыс белсенділігі жасқа байланысты инволюциялық өзгерістерді баяулататынын және белсенді, шығармашыл өмір кезеңін ұзарта алатынын көрсетеді.
Қоғамдық маңызы
Қоғамның әл-ауқаты, ғылыми-техникалық прогресс және әлеуметтік-экономикалық даму жеке адамның денсаулығымен тығыз байланысты. Сондықтан өсіп келе жатқан ұрпақтың денсаулығы — маңызды әлеуметтік категория.
Дене тәрбиесінің сауықтырушы әсері
- Дене тәрбиесімен жүйелі айналысатын адамдардың жұмысқа қабілеттілігі (қара жұмыс та, ақыл-ой еңбегі де) ұзақ сақталады.
- Қимыл белсенділігінің төмендігі жүрек-қан тамырлары аурулары мен зат алмасу бұзылыстарының қаупін арттырады.
- Жаттығулар қан тамырларындағы атеросклероздық өзгерістердің алдын алып, жүректің ишемиялық ауруының қаупін азайтады.
- Жаттығу барысында ағза ішкі ортадағы өзгерістерге төзімділікті қалыптастырады және сыртқы ортаның зиянды факторларына беріктікті арттырады.
- Спортпен тұрақты шұғылданатын балалардың денсаулығы мықты болып, суық тиюмен байланысты аурулар сирек кездеседі.
Мектеп жағдайында баланың қалыпты дамуы мен денсаулығына қажет табиғи қимыл-қозғалыс көлемі жиі шектеледі. Сондықтан дене тәрбиесі мұғалімі мен спорт мектебі бапкерінің назарында ең алдымен жаттығулардың сауықтырушы рөлі тұруы тиіс. Күнделікті қимыл белсенділігін денсаулық резервін жинақтайтын табиғи негіз ретінде қарастырған дұрыс.
Қазіргі қоғамда жастарды сауықтырудың тиімді құралдарының бірі — спорт. Ол жоғары деңгейдегі тәртіп қалыптастыратын фактор ретінде де маңызды: жүйелі бұлшық ет жұмысы ағзаның ішкі қажеттілігінен туындайтын, режимге бағындыратын табиғи тәртіпті күшейтеді.
Ерікті қимыл-қозғалыстар: жіктелуі және ғылыми негіздері
Ерікті және еріксіз қимылдар
Адам қимыл-қозғалыстарын шартты түрде екі топқа бөлуге болады: ерікті және еріксіз. Спорттық жаттығулар құрамындағы ерікті қимылдар, негізінен, сананың бақылауымен орындалады. Ал еріксіз қимылдар сананың қатысуынсыз немесе пайымдаусыз реттеледі.
Спорт тәжірибесінде кездесетін ерікті қимылдардың қарапайым түрлерінен бастап өте күрделі формаларына дейінгі физиологиялық табиғаты көптеген жылдар бойы зерттеліп келеді және бұл бағыттағы ғылыми ізденістер әлі де жалғасуда.
Рефлекстік теория және негізгі ғалымдар
Адамның ерікті реакцияларын рефлекстер жүйесі ретінде қарастыру идеясын физиолог И.М. Сеченов ұсынған. Ол «Ми рефлекстері» еңбегінде адам психикасы мен ерікті қимыл-қозғалыс әрекеттерінің табиғи-материалистік негізін дәлелдеп, психикалық процестердің рефлекстік табиғатын көрсеткен.
Сеченовтің идеялары кейінірек И.П. Павловтың тәжірибелерімен дәлелденді. Павлов сыртқы орта факторларының ағза функцияларына әсерін жүйелі түрде есепке алып, бүгінге дейін маңызын жоғалтпаған рефлекстік теорияның материалистік принциптерін негіздеді.
Туа біткен рефлекстер және ерікті қимылдардағы тонус
Ерікті қимыл-қозғалыстар туа біткен рефлекстік негізі бар процестерге сүйенеді. Мұндай рефлекстерге дене қалпын (кейіпті) сақтауға, тепе-теңдікті ұстап тұруға және қозғалыстан кейін бастапқы қалыпқа қайта келуге көмектесетін рефлекстер жатады.
Қолданыстағы жіктеу бойынша туа біткен қимыл-қозғалыс рефлекстері екіге бөлінеді: тыныштық күйде дене қалпын ұстап тұратын рефлекстер және қозғалыстан соң денені бұрынғы қалпына келтіретін рефлекстер.
Кейіптену рефлекстері: бас қалпы мен бұлшық ет тонусы
Кейіптену рефлекстері бастың еңкеюі немесе оңға-солға бұрылуы кезінде мойын бұлшық еттеріндегі жүйке ұштары мен ішкі құлақтағы вестибулярлық құрылымдардың тітіркенуінен пайда болады.
Басты көтеру немесе еңкейту аяқ-қол мен тұлға бұлшық еттерінің тонусын өзгертіп, қалыпты кейіпті сақтауға көмектеседі. Бастың оңға-солға бұрылуы мойын бұлшық еттері мен сіңірлеріндегі проприорецепторларды қоздырып, тұлғаның басқа қатысты симметриялы қалпын тұрақтандырады.
Бұл процестерде вестибулярлық аппараттың рөлі ерекше: бас бұрылған жақтағы мойын бұлшық еттерінің тонусы рефлекстік жолмен артып, дененің бағытталуын тұрақтандырады. Бұл айналумен байланысты көптеген спорттық жаттығуларды ұтымды орындауға мүмкіндік береді.
Түзетуші және статокинетикалық рефлекстер
Түзетуші рефлекстер дене қалпы қалыптан ауытқығанда оны сақтап, кейін қайта қалпына келтіруге бағытталады. Бұл рефлекстер тізбегі көбіне басты көтеруден басталып, тұлғаны қалыпты кейіпке қайтарумен аяқталады.
Олардың іске асуына вестибулярлық және көру жүйелері, бұлшық ет проприорецепторлары, сондай-ақ тері рецепторлары қатысады.
Дененің кеңістікте орын ауыстыруы статокинетикалық рефлекстермен қамтамасыз етіледі. Айналмалы қозғалыстар кезінде жарты шеңберлі каналдардағы эндолимфаның толқуы вестибулярлық рецепторларды қоздырып, бас пен көз қалпының рефлекстік өзгерістерін тудырады.
Айналдыру және «лифт» рефлекстері: спорттағы қолданылуы
Айналдыру рефлекстері бастың қозғалысқа қарсы бағытта баяу бұрылуымен және кейін тұлғаға қатысты бастапқы қалпына шапшаң қайта келуімен сипатталады. Көз де ұқсас қозғалыстар жасайды: айналу бағытына қарай тез, ал қарсы бағытқа қарай баяу бұрылады. Мұның биологиялық мәні — айналу сәтінде көру алаңындағы заттарды шолып, бағдарлануды сақтау.
Тік бағыттағы орын ауысу «лифт» рефлекстерімен байланысты. Мысалы, кенет төмен түсірілгенде секіруге дайындық реакциясы байқалады, ал қонғанда аяқтың иілуі арқылы амортизация іске асады. Осыған ұқсас құбылыстар лифт кабинасы шапшаң жоғары көтерілгенде немесе кілт тоқтағанда да байқалады.
Бұл рефлекстер балаларды тереңге секіруге және секіріп түскенде дұрыс қонуға үйретуде маңызды. Туа біткеніне қарамастан, дұрыс қонуды тұрақты түрде түзетіп отыру қажет, сондықтан оларды жетілдіру оқытушының үнемі назарында болуы тиіс.
Еріксіз қимылдардың кейбір формалары
Еріксіз қимыл-қозғалыс формаларына туа біткен бірнеше рефлекстер жатады: ию (бүгу), тебу (итеру) және ырғақты қимылдар.
Алақан немесе табан терісі тітіркенгенде бала қол-аяғын бүгуі мүмкін; ал алақанды не табанды жеңіл қысып, тірек берсе, итеру (тебу) реакциясы байқалады. Ырғақты рефлекстер екі түрде көрінеді: серпу және адымдау. Бұл құбылыстар жүру, жүзу сияқты күрделі циклдық қозғалыстардың (локомоцияның) негізін құрайды.
Қимылға үйрету — көпдеңгейлі үйлесім
Дене жаттығуларын орындау туа біткен қимыл-қозғалыс рефлекстерін тұрақты түрде түзетумен ұштасады. Орталықтан бағытталған реттеуші әсерлер қимылдың мақсатына қарай бұлшық ет тонусын қажетті деңгейде ұстап тұрады.
Спорттық әрекеттер ағза мен сыртқы орта арасындағы өзара әрекеттесуді үздіксіз түзетуді талап етеді. Мысалы, спорттық ойындарда өзгермелі жағдайға қарай күрделі техниканы дәл орындау қажет. Мұнда ұсақ айырмашылықтарды ажырату қабілеті атқарушы бұлшық ет аппаратынан бастап қимылды басқаратын жоғары жүйелерге дейінгі барлық функционалдық жүйелердің үйлесімді жұмысының нәтижесі.
Сондықтан қимыл-қозғалыстарға үйрету — өте күрделі процесс. Нәтиже тірек-қимыл аппаратының жағдайына, оның функционалдық жетілуіне және мидың талдау-қорыту қызметінің даму деңгейіне тәуелді.
Бұл бөлімде не қарастырылады?
Мұнда қимыл-қозғалыс белсенділігінің және жүктемелерге бейімделудің физиологиялық негіздері берілген. Сонымен бірге балалар, жасөспірімдер және бозбалалар ағзасының дене жаттығуларына байланысты физиологиялық мәселелері қарастырылады.
Дене тәрбиесі мен спорт сабақтарына үйретудің физиологиялық заңдылықтары мен алғышарттары, жалпы білім беретін мектептегі сабақ түрлерінің негіздемелері, сондай-ақ балғын спортшыларды іріктеу және машықтандыру жағдайлары да ескеріледі.
Бұған қоса, сауықтыру жұмыстарындағы және кейбір әлеуметтік мәселелерді шешудегі жалпы халықтық дене тәрбиесінің рөлі көрсетіледі.