Мектепке дейінгі тәрбиені және оқытуды дамыту
Білім алу құқығы және құқықтық негіз
Азаматтардың білім алу құқығы Қазақстан Республикасының Конституциясында кепілденген және 1999 жылғы 7 маусымда қабылданған «Білім туралы» заңмен реттеледі. Мемлекет бұл құқықты әлеуметтік-экономикалық жағдайлар жасап, білім беру жүйесін тұрақты дамыту арқылы қамтамасыз етеді.
Мемлекеттік кепілдіктер
- Ақысыз жалпы орта білім және алғашқы кәсіби білім.
- Мемлекеттік тапсырыс бойынша конкурстық негізде ақысыз техникалық және кәсіптік, жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім (әр деңгей бойынша алғаш рет оқыған жағдайда).
- Білімнің ақысыздығы бюджеттік қаржыландыру, бюджеттің есебінен білім беру қызметтерін сатып алу немесе мемлекеттік гранттар беру арқылы іске асады.
Білім беру саласындағы заңнама мемлекеттік саясаттың қағидаттарын айқындайды, азаматтардың білім алу құқығын қамтамасыз етеді, орталық және жергілікті атқарушы органдардың өкілеттіктерін нақтылайды, сондай-ақ білім беру үдерісіне қатысушылардың құқықтары мен міндеттерін белгілейді.
Мемлекеттік саясаттың негізгі қағидаттары
- Барлық азаматтардың білім алу құқықтарының теңдігі.
- Білім берудің барлық деңгейлеріне қолжетімділік.
- Білім берудің зайырлы сипаты.
- Үздіксіз білім беру, оқыту мен тәрбиенің бірлігі.
- Меншік нысандары, оқыту формалары және білім беру бағыттары бойынша әртараптылық.
- Білім, ғылым және өндіріс интеграциясы.
- Кәсіптік бағдарлау.
- Білім беру жүйесін ақпараттандыру.
Қазақстандағы білім беру жүйесінің құрылымы
Қазақстан Республикасының білім беру жүйесіне меншік нысанына қарамастан білім беру ұйымдары, әртүрлі деңгейлерге арналған білім беру бағдарламалары, мемлекеттік жалпыға міндетті стандарттар және жүйенің дамуын қамтамасыз ететін басқару органдары кіреді.
Негізгі міндет
Ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарға, ғылым мен тәжірибе жетістіктеріне сүйене отырып, тұлғаның қалыптасуы, дамуы және кәсіби бағдарлануы үшін қажетті жағдай жасау.
Бағдарламалардың түрлері
- Жалпы білім беру бағдарламалары (негізгі және қосымша).
- Кәсіби бағдарламалар (негізгі және қосымша).
Жалпы және кәсіби бағдардың мәні
Жалпы білім беру тұлғаның жалпы мәдениетін қалыптастыруға, өмір мен қоғамға бейімделуіне және мамандықты саналы таңдауға негіз қалайды.
Кәсіби білім беру нақты кәсіптер мен біліктіліктерге сәйкес кадр даярлауға және білім алушылардың кәсіби деңгейін кезең-кезеңімен арттыруға бағытталады.
Білім беру деңгейлері: мектептен докторантураға дейін
Жалпы орта білім (12 жылдық модель)
- 1-саты: бастауыш білім.
- 2-саты: негізгі жалпы білім.
- 3-саты: жалпы орта білім.
Жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім
Бакалавриат — жоғары базалық білім беретін деңгей. Көпшілік мамандықтар бойынша оқу мерзімі 4 жыл (медицина және ветеринария бағыттарынан басқа).
Магистратура — 1–2 жыл. Дайындық екі бағытта жүргізіледі: тереңдетілген және ғылыми-педагогикалық. Нәтижесінде «магистр» академиялық дәрежесі беріледі.
Докторантура — ғылыми және ғылыми-педагогикалық кадр даярлаудың жоғары деңгейі. Оқу мерзімі кемінде 3 жыл. Диссертация қорғағаннан кейін Ph.D немесе бейіні бойынша доктор дәрежесі беріледі.
Қаржыландыру логикасы
Ақысыз жалпы орта және техникалық-кәсіптік білім — негізінен білім беру ұйымдарын бюджеттік қаржыландыру арқылы, ал жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім — көбіне мемлекеттік білім беру гранттары арқылы қамтамасыз етіледі.
Бюджеттік шығыстарды қалыптастыру және қаржыландыру көздері
Білім беруге арналған шығыстар бюджет жіктемесіндегі арнайы функционалдық топ бойынша жоспарланады. Бұл топқа мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту, бастауыш және орта білім, техникалық және кәсіптік білім, жоғары білім берудегі мемлекеттік тапсырыс және білім беру саласындағы өзге қызметтер кіреді.
Негізгі көздер
- Республикалық бюджет.
- Жергілікті бюджеттер.
- Бюджеттен тыс қаражат.
Ұйымның құқықтық мәртебесі
Бір немесе бірнеше құрылтайшысы бар білім беру ұйымдары, әдетте, коммерциялық емес ұйым ретінде қарастырылады. Мемлекеттік ұйымдар үшін мемлекет атынан орталық және жергілікті органдар меншік иесі әрі қаржыландырудың кепіл берушісі болады.
Қосымша мүмкіндіктер
Қаржыландыру көпарналы болуы мүмкін: білім беру ұйымының кәсіпкерлік қызметі, демеушілік, сондай-ақ халықаралық ұйымдардың гранттары мен ынтымақтастық бағдарламалары.
Басқарудағы негізгі екпін: қаржылық қамтамасыз ету
Білім беру саласын басқару стратегиясында қаржылық қамтамасыз ету шешуші рөл атқарады. Мұнда басым бағыттарды таңдау, жаңа қаржыландыру көздерін табу, ресурстарды тиімді пайдалану тетіктерін құру және бюджет қаражатын басқару өкілеттігін үйлестіру маңызды.
Атырау облысы: жалпы білім беру көрсеткіштері (2002–2006)
Берілген деректер мектеп желісінің салыстырмалы тұрақты екенін көрсетеді: білім беру ұйымдарының саны жылдар бойынша 1–2 бірлік көлемінде өзгерген.
9-кесте. Жалпы білім беретін күндізгі мектептер саны (оқу жылы басында)
| Өңір | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 |
|---|---|---|---|---|
| Атырау облысы | 202 | 200 | 200 | 200 |
| Атырау қаласы | 66 | 66 | 66 | 65 |
| Құрманғазы ауданы | 38 | 38 | 38 | 38 |
| Индер ауданы | 16 | 16 | 16 | 16 |
| Исатай ауданы | 14 | 14 | 14 | 14 |
| Қызылқоға ауданы | 17 | 17 | 17 | 17 |
| Мақат ауданы | 12 | 12 | 12 | 13 |
| Махамбет ауданы | 18 | 18 | 18 | 18 |
| Жылыой ауданы | 21 | 19 | 19 | 19 |
10-кесте. Оқушылар саны (мың адам)
| Өңір | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 |
|---|---|---|---|---|
| Атырау облысы | 114,8 | 113,2 | 110,3 | 105,8 |
| Атырау қаласы | 49,2 | 48,2 | 46,9 | 44,6 |
| Құрманғазы ауданы | 14,6 | 14,3 | 13,7 | 13,1 |
| Индер ауданы | 7,4 | 7,3 | 7,1 | 6,8 |
| Исатай ауданы | 5,5 | 5,6 | 5,6 | 5,4 |
| Қызылқоға ауданы | 8,0 | 8,0 | 7,9 | 7,7 |
| Мақат ауданы | 6,8 | 6,7 | 6,6 | 6,4 |
| Махамбет ауданы | 6,5 | 6,5 | 6,2 | 6,0 |
| Жылыой ауданы | 16,8 | 16,6 | 16,3 | 15,8 |
11-кесте. Оқытушылар саны
Бастапқы мәтіндегі кесте деректері толық берілмеген және бірқатар мәндер сәйкессіз көрінеді. Сондықтан бұл бөлімде сандық қорытынды жасалмайды; алайда жалпы үрдіс ретінде кадрлық құрамды тұрақтандыру және сапасын арттыру қажеттілігі айқын.
Инвестициялар: білім беру және денсаулық сақтау
Негізгі құрал-жабдықтарды іске қосуға жұмсалған инвестициялар білім беру мен денсаулық сақтау салаларындағы инфрақұрылымды жаңарту қарқынын көрсетеді.
12-кесте. Негізгі құрал-жабдықтарды іске қосу (млн теңге, нақты бағамен)
| Сала | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 |
|---|---|---|---|---|
| Білім беру | 1171 | 1198 | 1420 | 220 |
| Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер | 1038 | 809 | 1583 | 2 |
Ескерту: бастапқы деректерде 2006 жылғы көрсеткіштер күрт төмендеген. Бұл біржолғы ірі жобалардың аяқталуына, қайта жіктеуге немесе есептік ерекшеліктерге байланысты болуы мүмкін.
Халықаралық тәжірибе және Қазақстандағы шығындар құрылымы
Дамыған елдердегі басымдық
Бүкіләлемдік банк деректеріне сәйкес, дамыған елдерде негізгі басымдық міндетті мектептік білім беруге беріледі: оның үлесі жалпы білім шығындарының ішінде шамамен 67%-дан (АҚШ) 89%-ға дейін (Жапония) жетеді. Жоғары білімнің үлесі шамамен 8%–34% аралығында, ал мектепке дейінгі білім беру үлесі 0,3%–11% аралығында өзгереді.
Қазақстандағы ерекшелік
Қазақстанда шығындар құрылымында мектепке дейінгі білім беруге арналған шығындардың салыстырмалы түрде жоғары үлесі (шамамен 27%) және міндетті білім беруге арналған шығындардың төменірек үлесі (шамамен 50%) байқалады. Оның ішінде жалпы академиялық білімге — 38%, кәсіптік білімге — 12% тиесілі.
Нарықтық қатынастар және қосымша қаржы тарту
Жаңа әлеуметтік-экономикалық үрдістер білім беру саласында жекеменшік сектордың дамуына жол ашты. Білім беру қызметтері нарығы мемлекеттік тапсырыспен қатар халық пен кәсіпорындардың әртүрлі әлеуметтік сұраныстарын қанағаттандыруды талап етеді. Бұл жағдайда қосымша қаржы көздері ретінде кәсіпкерлік қызмет, демеушілік және халықаралық бағдарламалар маңызды орын алады.
Қайырымдылық қаражаты алдын ала нақты жоспарланбайды: ол білім беру үдерісіне қатысушылардың белсенділігіне тәуелді. Сонымен бірге қаражатты пайдалану тәртібін демеуші тарап айқындайтын жағдайлар кездеседі, ал ұйым өзінің коммерциялық қызметінен түскен табысты дербес жұмсай алады.
Дамытудың басым бағыттары: білім беру
Мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту
- 2015 жылға қарай қамтуды 70%-ға дейін арттыру.
- Материалдық-техникалық базаны жақсарту.
- Бұрын жабылған ұйымдарды қалпына келтіру және жаңа балабақшалар салу.
- Инновациялық әдістерді меңгерген педагог кадрларды қалыптастыру.
- Мектепке дейінгі ұйымдардың әртүрлі түрлерін дамыту.
Жалпы орта білім
- Сапалы бағдарламалардың тиімді жеткізілуін қамтамасыз ететін жүйе құру.
- Білім беру ұйымдарының сапасын бағалау механизмдерін күшейту.
- ҰБТ нәтижелерін жыл сайын талдау және деректерге сүйенген басқаруды дамыту.
- Интернет-технологиялар арқылы өңірлік статистиканы жинау және өңдеу.
Техникалық және кәсіптік білім
- Заманауи оқу технологиялары мен әдістерін енгізу.
- Оқыту мен зерттеу нысандарын әртараптандыру арқылы сапаны арттыру.
Жоғары білім
- Халықаралық білім беру нарығында бәсекеге қабілеттілікті арттыру.
- Сапаны бағалаудың ұлттық жүйесіне сай ішкі және сыртқы бағалауды, индикаторлар жүйесін енгізуді жалғастыру.
Дамытудың басым бағыттары: денсаулық сақтау
Негізгі мақсат
Атырау облысы тұрғындарының денсаулығын жақсарту үшін медициналық көмекті ұйымдастырудың тиімді жүйесін құру, аурушаңдықты, өлім-жітімді және мүгедектікті төмендету.
Қаржыландыру жүйесін жетілдіру міндеттері
- Қаржы ағымдарының айқындығын қамтамасыз ету және жан басына қаржыландыру қағидатын күшейту.
- Нәтижеге негізделген еңбекақы төлеу жүйесін енгізу (көмектің сапасы, көлемі және күрделілігін ескере отырып).
- Ерікті және міндетті медициналық сақтандыру механизмдерін енгізу.
- Ауылдық амбулаторияларды басқарудың тиімді модельдерін қарастыру және медицина қызметкерлерін кеңінен тарту.
Инфрақұрылым және кадрлық әлеует
Ауылдық медицина ұйымдарын тар бейінді дәрігерлермен толықтыру, біліктілікті арттыруды жүйелеу, қосымша кабинеттер ашу және денсаулық сақтау объектілерін салу — сапаны көтерудің негізгі бағыттары ретінде қарастырылады.
Жоғары білімді және кадр даярлауды қаржыландырудағы жаңа қадам
Қазіргі кезеңде білім беру саласы қоғамдағы өзгерістермен бірге жаңа талаптарға бейімделуде. Мемлекеттік саясаттың маңызды мақсаты — қол жеткізілген сапа деңгейін сақтай отырып, базалық білімнің қолжетімділігін қамтамасыз ету және жүйені одан әрі дамыту.
Шығындар құрылымының ықтимал арақатынасы
Бастапқы материалда келтірілген үлгілік бөлініс бойынша шығындардың шамамен 4%-ы мектепке дейінгі тәрбие мен оқытуға, 70%-ы орта білім беруге, 3%-дан астамы кәсіптік білімге, 4%-ы колледждерге және 10%-дан астамы жоғары білімге бағытталады. Бұл құрылым елдің экономикалық жағдайын бейнелейді және мемлекеттік бағдарламаларды іске асыруға қарай өзгеруі мүмкін.
Жоғары білім шығындарының негізгі баптары
- Оқытушылар мен персоналдың еңбекақысы және қосымша төлемдер.
- Студенттердің кәсіптік практикасына байланысты шығындар.
- Коммуналдық төлемдер.
- Оқу-әдістемелік әдебиеттер сатып алу.
- Өзге ағымдағы шығындар.
Гранттық қаржыландыру оқу орындарының ағымдағы шығындарын жабуға көмектескенімен, материалдық-техникалық базаны жаңарту мен кеңейтуді толық қамти бермейді. Сондықтан көпарналы қаржыландыру тетігін дамыту және басқару тиімділігін күшейту өзекті.
Өңірлік инновациялық әлеует және ғылыми инфрақұрылым (Атырау облысы)
Ғылыми зерттеулер туралы қысқаша деректер
Бастапқы материал бойынша, 2006 жылы орындалған ғылыми зерттеулер көлемі 288,3 млрд теңгені немесе республикалық көлемнің 7,7%-ын құрағаны көрсетіледі. Сонымен бірге ғылыми зерттеулермен 10 ұйым айналысып, барлығы 654 адам еңбек еткен (15 ғылым докторы, 62 ғылым кандидаты).
Зерттеулер мен ғылыми жұмыстардың жалпы шығындары 2664,8 млн теңге немесе республика бойынша жалпы шығындардың 7,5%-ы ретінде берілген. Өңдеу өнеркәсібі инновациялық өнімдердің елеулі үлесін құрайды (мұнай және балық өңдеу).
Ескерту: бастапқы мәтінде әртүрлі өлшем бірліктері (млн және млрд) қатар қолданылғандықтан, бұл мәндер есептік әдістемеге байланысты нақтылануы мүмкін.
Инновациялық саясатты іске асыру шаралары
- 2003–2015 жылдарға арналған индустриялық-инновациялық даму стратегиясын іске асыруға қатысты өңірлік жоспарлар.
- Ұлттық инновациялық жүйені дамыту жөніндегі мемлекеттік бағдарлама іс-шаралары.
- Инновациялық қызметтерді үйлестіруге арналған ғылыми-техникалық кеңес жұмысы.
Технопарк және арнайы экономикалық аймақ бастамалары
Атырау мұнай және газ институтының базасында аймақтық ғылыми технопарк құру бастамасы көтеріліп, 30 гектар жер учаскесі бөлінгені көрсетіледі. Сонымен бірге өңірде ұлттық индустриялық мұнай-химия технопаркін және арнайы экономикалық аймақ құру бойынша жұмыстар жүргізілген.
Жобаларды қаржыландыру мысалдары
Материалда Қазақстан даму банкі арқылы бірқатар жобалар қаржыландырылғаны және басқа жобалардың қарауда болғаны айтылады. Бұл өңірлік экономиканы әртараптандыру мен өндірістік инфрақұрылымды жаңғыртуға бағытталған әрекеттерді көрсетеді.