Автордың айтуынша, Шынайы өмірде баланың аты - бала

Ойын ұғымын түсіндіретін болсақ, ол — адамның мінез-құлқын өзі реттеуіне негізделетін, қоғамдық тәжірибені меңгеруге мүмкіндік беретін жағдаяттық іс-әрекет түрі. «Ойын» сөзінің түп-төркіні қуаныш пен әзіл мағыналарымен сабақтас.

Мәселен, Ежелгі Рим мәдениетінде бұл ұғым қуаныш пен мерекені білдірсе, еврей тілінде әзіл мен күлкі мәніне жақын. Қазақ тілінде «ойын» сөзі көбіне баланың іс-әрекетін, сондай-ақ ересектер арасындағы әзіл-қалжыңды да меңзейді.

Ойынның пайда болу тарихын зерттеу мәселесі ұзақ уақыт бойы ғалымдардың назарында болды. Ең ерте пайымдаулардың бірі — ойын адамдардың бос уақытына байланысты пайда болды деген көзқарас. Ежелгі қоғамдарда ойынға діни және саяси тұрғыдан да мән берілді: мысалы, гректер құдайлар ойынға қатысушыларды қорғайды деп сенген.

Ежелгі Қытайда мерекелік ойындарды әміршінің өзі ашып, өзі қатысқан. Ал кеңестік кезеңде ұлттық ойындардың сақталуы мен дамуы көбіне тоталитарлық тәртіптің мәдени саясатымен астасып жатты.

Әлемдік педагогикада ойын нақты мақсатқа жетуге бағытталған, белгілі шарттары (ережелері) бар әрекеттер жүйесі ретінде қарастырылады. Мұндай әрекет көбіне қатысушылар арасындағы жарыс не сайыс сипатында болады.

Ойындардың шығу тарихын сөз еткенде, алдымен шахмат пен карта ойындары еске түседі. Көне Үндістанда пайда болған шахмат бастапқыда соғыс жүргізудің тактикасы мен стратегиясын үйрететін құрал қызметін атқарған.

Карта ойындарының нақты қай ғасырда пайда болғанын дәл айту қиын: ол адамзат тарихымен қатар жасасып келе жатқан құбылыс ретінде түсіндіріледі.

Ойын әрекетінің философиялық негіздерін К. Гросс, Г. Спенсер, И. Хейзинга, И. Кант, В. Вундт, Ф. Шиллер, К. Бюллер және басқа да ғалымдар әр қырынан қарастырды. Олар ойын теориясының қалыптасуына ықпал етіп, ойынның әлеуметтік табиғатын және баланың қиялы мен ойлау қабілетіне оң әсерін атап көрсетті.

Ежелгі эллиндік және римдік дәуірдің өзінде-ақ ойын балаларды тәрбиелеу құралы ретінде қабылданып, жас жауынгерлерді дайындау үдерісіне енгізілді. Ойын арқылы соғыс өнері ғана емес, мәдениет пен сөз өнері де дарытылды.

Антик ойшылдары ойынды адам мен өмір арасындағы байланыстың бір көрінісі деп түсіндірді. Бұл — философияның дүниені тұтас күйінде қарастыруға ұмтылуымен үндес көзқарас.

XVII–XX ғасырларда ойын әрекетін түсіндіруде жаңа пайымдаулар орнықты. Мысалы, К. Гросс ойын адамдар мен жануарларда ген арқылы берілетін инстинкттердің ықпалымен пайда болып, болашақ өмірге қажетті дағдыларды меңгертеді деп есептеді. Ал Г. Спенсер ойын баланың ағзасындағы артық энергияның сыртқа шығуынан туындайды деген көзқарасты ұсынды.

Ойын мотивін түсіндіруде К. Бюллер «қанағаттану» (нәтижесіне қарамастан, әрекеттің өзінен ләззат алу) идеясын алға тартты. Г. В. Плеханов ойынды еңбекпен байланыстырды: оның пікірінше, ойын — еңбектің нәтижесі әрі еңбекке еліктеуден туатын құбылыс. Ертедегі ойындардың мазмұнында соғыс пен аңшылықтың басымдығы да осыны аңғартады.

Д. Б. Эльконин бұл бағытты жалғастырып, ойын әуелі ересектердің іс-әрекеті ретінде пайда болғанын, ал балалар ойыны сол әлеуметтік тәжірибені бейнелеу арқылы қалыптасқанын негіздеді. З. Фрейд болса, ойынды шынайы өмірде жүзеге асыру мүмкін болмаған тілектер мен күйзелістерді символдық түрде бастан өткеру тәсілі ретінде түсіндірді.

И. Хейзинга ойынды бүкіл мәдениеттің өзегі ретінде қарап, оған поэзияны, би өнерін, салт-дәстүрлерді енгізді. И. Кант ойынды қоғамға тән құбылыс ретінде бағалады. Р. Ван дер Коэй мен Г. Мейес ойынның әлеуметтік қырын ерекше атап өтіп, баланың ойынына құрдастары, ата-анасы, мұғалімі және ойыншықтары ықпал ететінін көрсетті.

Ойынның тұлға дамуына әсерін ерте дәуір ойшылдары мен педагогтары да жоғары бағалаған. Я. Коменский, Ж. Руссо, Дж. Локк, И. Песталоцци ойын арқылы баланы болашақ өмірге бейімдеу қажеттігін айтқан. Я. Коменский ойынды баланың қозғалысқа табиғи қажеттілігі деп танып, ойнауына жағдай жасап, әрекетін бақылаудың маңызын атап өтті.

Дж. Локк баланың еркіндікке ұмтылысын ескеру керек деп есептеп, кейін Ж. Руссо дамытқан «еркін тәрбие» идеясына негіз қалады. Екеуі де баланың дамуы мен тәрбиесін ойын арқылы ұйымдастыруға басымдық берді.

Ф. Фребель дидактикалық ойындардың негізін салушылардың бірі ретінде белгілі: ол қимыл-қозғалыс ойындары мен құрылыс дағдыларын, еңбекке бейімділікті дамытатын дидактикалық жаттығулар жүйесін ұсынды. Дегенмен, оның ойындарының мазмұны кей тұстарда баланың ой-өрісі мен қиялын толық ашуға шектеу қойғаны да айтылады.

А. С. Макаренко ойынға біржақты қарау қате екенін айтып, педагогикалық үдерісте ойынды орынды қолдану сабақтың тиімділігін арттырып, балаларға қуаныш сыйлайтынын көрсетті. Ю. К. Бабанский ойын бастауыш сынып оқушыларының әрекетін ынталандыру әдістерінің бірі екенін атап өтті.

Әсіресе балалар психологиясына ойынның әсері айқын: ойын кезінде қарым-қатынас кеңейеді, таным қабілеті өседі, мінез-құлық қалыптасады. Ойын түрлерінің алуандығы балаларды достыққа, адамгершілікке, тапқырлыққа және шапшаңдыққа баулиды.

Ойынның психологиялық мәнін Л. Занков, Л. Выготский, Д. Узнадзе, С. Рубинштейн, А. Леонтьев, Д. Эльконин, А. Люблинская, В. Мухина және басқа зерттеушілер қарастырды. Д. Эльконин төменгі сынып жасындағы бала психикасының дамуында ойынды «жетекші іс-әрекет» деп сипаттап, оның әлеуметтік табиғатын ерекше мәдени құрылым ретінде түсіндірді: ойын — ересектердің қоғамдық өмірін бейнелеудің тәсілі.

Қарым-қатынас адамның ең алғашқы қажеттіліктерінің бірі екені дәлелденгендіктен, мектеп жасына дейінгі баланың ойын әрекетін қарым-қатынаспен тығыз байланыста талдау маңызды. Бірқатар зерттеулерде ойын дағдыларын жетілдіру құрдастармен және ересектермен тиімді қарым-қатынас орнатудың алғышарты ретінде қарастырылады.

Балалық шақ ойыннан ажырамайды: мәдениетте балалық шаққа мән артқан сайын, ойынның қоғам үшін маңызы да күшейеді. Ойын элементтері барлық белгілі мәдениеттерде кездеседі және балалықты түсінудің, оған ықпал етудің негізгі жолдарының бірі ретінде танылады.

Балаларға ойын арқылы ықпал ету кейінірек, әсіресе ХХ ғасырда қарқынды дами бастады. Анна Фрейд Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Лондондағы бомбалау оқиғаларын бастан өткерген балалармен жұмыста ойынды қолданған. Бала қайғы-мұңын ойында көрсете алса, қорқыныш әлсіреп, бастан өткен оқиға психологиялық жарақатқа айналмауы мүмкін деген тұжырым жасалды.

1930-жылдары Дэвид Леви алдын ала құрастырылған ойындарды қолдану арқылы психологиялық жарақат жағдайларын қайта өңдеуге болатындығын талдады. Кейін Джесеп Тафт пен Фредерик Ален «көңіл қою ойыны» бағытындағы зерттеулерімен осы саланың дамуына үлес қосты. Одан соң Вирджиния Экслайн баланың өсуге талпынысы және өзін-өзі дамытуын басқару қабілеті сияқты қағидаларды ойын тәжірибесіне тиімді енгізді.

Қазақ халқының ұлттық ойындары туралы этнографиялық материалдарды жинақтап, олардың тәрбиелік маңызы жөнінде пікір айтқан зерттеушілер көп. Солардың ішінде Ә. Диваевтың орны ерекше: ол «Игры киргизских детей» еңбегінде қазақтың ұлттық ойындарын алғаш рет үш топқа бөліп қарастырды.

Ә. Диваев ұлттық ойындар баланың қимыл-қозғалысын дамытып қана қоймай, денсаулығын шыңдауға да ықпал ететінін дәлелдеді. Ол «Как киргизы развлекают детей» мақаласында «Бес саусақ» ойыны мен саусақ атауларын мысалға алып, қимыл-қозғалыс негізіндегі тәрбиенің терең философиялық мәнін көрсетеді.

Қазақ балаларының ойын мәдениетін зерттегендердің бірі — А. Алекторов. Оның «О рождении и воспитании детей киргизов, правилах и власти родителей» (Орынбор, 1891) еңбегінде көшпенді өмір салтындағы ұлттық ойын мен қозғалыс әрекетінің бала денсаулығы мен дене дамуына ықпалы ашып көрсетіледі.

Этнограф М. Гуннер қазақ ойындарын бірнеше түрге жіктеп, ұлттық қозғалыс ойындарын спорттық ойындардан ажыратып көрсетуге талпынды және оларды оқу үдерісінде пайдалануды ұсынды. Кейін 1949 жылы жарық көрген «Краткий сборник казахских народно-национальных видов спорта» жинағы оның еңбектерін толықтырып, өңдеген нұсқа ретінде аталады.

ХХ ғасырдың басында Түркістан өңіріндегі халықтардың (қазақ, өзбек, қырғыз, түркімен және т.б.) мәдени деректерін жинау ісі жүйеленіп, арнайы зерттеушілерге жүктелгені де белгілі. Мысалы, А. Васильев өзбек балаларының ойындарын, ал М. Гаврилов Ташкент сарттарының «құстар ойынын» (тауық, қаз т.б.) маусымдық белгілермен байланыстыра сипаттаған.

А. Усова ойынның мәнін баланың дербес іс-әрекеті ретінде түсіндіріп, оның айналадағы өзгерістерді танып-білуге және белсенді әрекет етуге жол ашатынын атап өтеді. Оның пайымдауынша, шынайы өмірде бала көп жағдайда «жетектелуші» күйде болса, ойын үстінде өз күшін сынап, бастама көтеріп, өзін ересек адамдай сезіне алады.

Мектепке дейінгі тәрбиеде спорттық жаттығулар мен ойын байланысын И. Давыдов, Л. Былеева, В. Яковлев, Н. Поддьякова, Н. Михайленко, Д. Куклова және басқа авторлар зерттеді. И. Давыдов мектепке дейінгі кезеңді тек ойыншық пен дидактикалық құралдарға сүйенген «жекелеген нақты түсініктерді жинақтау кезеңі» деп түсіндіру қателік екенін көрсетеді: дәл осы уақытта ақыл-ой дамуына, ұғым қалыптастыруға және талдау, салыстыру, қорыту сияқты ойлау операцияларын дамытуға қажетті алғышарттар орнығады.

Д. Хухлаева дене шынықтыру жаттығуларын ойынмен ұштастырғанда баланың тұрақты іс-әрекетке бейімділігі айқынырақ қалыптасатынын айтады. Бұл тұрғыда дене шынықтыру күнделікті қажеттілікке айналып, денсаулық, шыдамдылық және шапшаң қимылдың символы ретінде көрінеді.

М. Контарович пен Л. Михайлова жыл мезгілдеріне сай, әсіресе қыс кезеңінде ойналатын қимыл-қозғалыс ойындарының әдістемелік нұсқауларын ұсынды; ойын түрлерін бала жасына қарай жіктеп, бірнеше халық ойындарын оқу-тәрбие жұмысына енгізді.

З. Фрейд балалармен тікелей жұмысты көп жүргізбесе де, балалық ойынның маңызын айқын түсіндірді. Оның ойынша, қиялдың алғашқы белгілерін балалық шақтан іздеу керек. Баланың ең сүйікті әрі тартымды іс-әрекеті — ойын.