Функционалды стиль ұғымы
Стиль ұғымы және оның стилистикадағы орны
Стиль — стилистиканың негізгі, өзекті ұғымы. Стилистика ғылымында стильге қатысты анықтамалар мен түсіндірулер көп. Мұның басты себептері: біріншіден, стилистиканың тарихи даму жолы әркелкі болды; екіншіден, стиль ұғымының өзі күрделі әрі көпқабатты.
Терминнің дәстүрлі түсіндірмелері
- Практикалық стилистикада стиль — тілдік нормалар мен нормативті-стилистикалық ережелерге сай келу дәрежесі (мысалы, жақсы стиль, жаман стиль).
- Кең мағынада стиль — сөйлеу мәнері.
- Тар мағынада стиль — жеке шығарманың немесе белгілі бір жазушы шығармашылығының тілдік ерекшелігі (көркем әдебиет стилистикасы тұрғысынан).
Қай түсіндірме қолданылса да, стиль ұғымы тілдік қолданыспен тікелей байланысты айтылады. Стильді тілдің стилистикалық бояуы бар құралдарының жиынтығы ретінде қарастыру — тілдік құрылымдағы стилистикалық белгілерге ерекше назар аударудан туған бағыт.
Тіл стилі және сөйлеу стилі: айырмашылық пен байланыс
Ғылымда тіл стилі және сөйлеу стилі ұғымдары қатар қолданылады. Бұл екеуінің ерекшелігі тіл мен сөйлеудің табиғатына сәйкес:
- Тіл — қатынас құралы.
- Сөйлеу — сол құралдың іске асуы, яғни нақты қызметтегі көрінісі.
Осыдан келіп, сөйлеу стильдерін тіл стильдерінің нақты жүзеге асқан нұсқасы, практикалық көрінісі ретінде қарастыруға болады. Сөйлеу стильдері әрдайым жанрлармен тығыз байланыста болады: тіл стильдері сөйлеу стильдерімен сәйкестенсе, олардың нақты көрінісі сөйлеудің түрлі композициялық формалары мен жанрларында жүзеге асады.
Стиль және коммуникация жағдайы: тарихи байқаулар
Стиль тілді қолданудың нақты үлгісі болғандықтан, онда ұлттық тілдің ерекшеліктері де айқын көрінеді. Ежелгі дәуірлердің шешендері, жазушылары мен ғалымдары тілдік құралдарды таңдау қарым-қатынастың жағдайына, сипатына, тақырыбына және міндетіне тәуелді екенін ерте аңғарған.
Демек, тілдік бірліктер тек грамматикалық заңдарға ғана сай болмай, қарым-қатынастың мақсаты мен жағдаятына да үйлесуі керек. Осы үрдіс нәтижесінде тіл құрамында қолданылу мақсаты мен саласына қарай біртіндеп ерекшеліктер қалыптаса бастайды.
Цицеронның қағидасы
Көне Рим қайраткері Цицерон стильді таңдаудың әлеуметтік жағдайға, уақыт пен орынға тәуелді екенін атап көрсетеді: адамның қоғамдағы орнына, қызметіне, ықпалына, жасына қарай бірдей стиль қолданылмайды; сондай-ақ әр кез бен әр ортада бір ғана стильді тұрақты ұстану дұрыс емес. Сөздің әр бөлшегінде орынды айтылуына мән беру — істің мән-жайына, сөйлеуші мен тыңдаушыға байланысты.
Үш стиль туралы дәстүр және еуропалық жіктеулер
Ежелгі дәстүрде сөйлеудің (сөздің, стильдің) үш түрі ажыратылған:
- Төмен стиль — өсиет айту, ақыл беру, бағыт көрсету үшін.
- Орта стиль — сөйлесу, әңгімелесу үшін.
- Жоғары стиль — тыңдаушыға ерекше әсер ету үшін.
Бұл қағидалар Еуропада риторика мен стилистиканың дамуына ықпал етті. Мысалы, XVIII ғасырдағы француз академиясы стильдерді былайша топтастырады: жоғары стиль — классикалық трагедия, ода, ораториялар; қазіргі стиль — роман, повесть; фольклорлық (қарапайым) стиль — комедия, мысал, әзіл-сықақ.
Ресейде орыс әдеби тілінің стилистикасын дамытуда М.В. Ломоносовтың еңбектері, әсіресе «үш стиль теориясы» айрықша рөл атқарды. Ол орыс сөздерін қарапайым халықтық, төмен және оқыған адамдардың ауызша сөйлеуінде қолданылатын сөздер деп бөліп, әр стильдің нормасын белгілеп, қолданылу аймақтарын көрсетті.
Функционалды стиль: қазіргі стилистиканың өзегі
Функционалды стиль ұғымы — қазіргі стилистикадағы негізгі ұғым. Ол тілдің қолданысымен, қызмет етуімен тікелей байланысты және шынайы сөйлеуде, нақты мәтінде көрінеді.
Функционалды стильдерде тілдің әртүрлі деңгейлеріндегі тұлға-бірліктер мен олардың стильдік бояуы бар түрлері белгілі бір қатынас саласының міндеттеріне сәйкес бірігеді.
В.В. Виноградов анықтамасы
В.В. Виноградов функционалды стильді жалпыхалықтық, жалпыұлттық тілдің белгілі бір салада тілдік қарым-қатынас құралдарының сұрыпталып тіркесуі мен қолданылу тәсілдерінің қоғамдық тұрғыдан қабылданған, функционалдық тұрғыдан шартталған, іштей біріккен жүйесі ретінде анықтайды. Бұл жүйе өзге мақсатқа қызмет ететін бейнелеу тәсілдерімен қатар өмір сүреді.
Функционалды стильді қалыптастыратын факторлар
Функционалды стильдердің қалыптасуына әсер ететін факторлар екі топқа бөлінеді: тілден тыс (экстралингвистикалық) және таза тілдік. Стильді сипаттауда екеуі де ескеріледі.
Экстралингвистикалық ықпалдар
- қоғамдық сана формасы және соған тән ойлау түрі;
- сөздің ауызша не жазбаша түрі;
- жанрлық ерекшелік;
- қарым-қатынас түрі (көпшілік не жекелік);
- баяндау түрі (әңгімелеу, суреттеу, ойталқы);
- жағдаяттық-қоғамдық факторлар (сөз тоны, сөйлеу актісінің түрі, тыңдаушы ерекшелігі) және т.б.
Бұлар объективті факторларды құраса, автордың ұстанымы мен даралығы сияқты субъективті факторлар да болады. Барлығы сөз сипатына ықпал етеді, бірақ стиль құраушылық дәрежесі бірдей емес.
Тіл қызметтері және стильдерді топтастыру
Тілдің негізгі коммуникативтік қызметінен өзге де қызметтері бар. В.В. Виноградов функционалды стильдерді топтастыруда тілдің қоғамдық қызметтерін басшылыққа алады. Ол тілдің маңызды функцияларын қарым-қатынас, хабарлау және ықпал ету деп бөліп, стильдерді жалпы түрде былайша жіктейді:
- Қарым-қатынас функциясы: тұрмыстық-ауызекі стиль.
- Хабарлау функциясы: тұрмыстық-іскери, ресми-құжаттық және ғылыми стиль.
- Ықпал ету функциясы: публицистикалық және көркем-беллетристикалық стиль.
Дегенмен, тіл қызметтерін мұндай жіктеу өте жалпылама: стиль түрлерінің барлығы оның ауқымына толық сыя бермейді. Соған қарамастан, негізгі стиль құраушы факторлар функционалды стильдер жүйесінің бірізділігін қамтамасыз етеді.
Стильдің жүйелілігі және тілдік бірліктердің функционалдық өзгерісі
Стиль жүйелілігінің негізі — оны құрайтын тілдік бірліктердің бір мақсатқа бағынған түрде өзара тығыз байланысып, тұтас жүйе құрауы. Мысалы, ғылыми стильде жалпылаушы, дерексіз мәнге ие бірліктер белсенді болса, көркем стильде керісінше — көркем-бейнелі нақтылыққа ие құралдар маңызды орын алады.
Тіл бір жағынан стильдік тармақтарға жіктеліп дамыған сайын белгілі бір функционалды стильге тән құралдар тұрақтала түседі. Екінші жағынан, функционалды стильдің өз ішінде оны құраушы факторлардың ықпалымен тілдік бірліктер белгілі дәрежеде өзгеріске түсіп, ауысып отырады. Соның нәтижесінде бір тілдік бірлік қолданылған стильге қарай функционалдық реңкке ие болады.
Мысал: етістіктің осы шағы әр стильде
Іс қағаздары стилі
Осы шақ көбіне бұйыру, талап ету мәнін күшейтеді: «Мәжіліс сағат 10:00-де басталады», «Мердігер жұмыстың сапасына жауап береді».
Көркем стиль
Тарихи осы шақтық мән айқындалады: «Қазір Ербол мініп келген семіз көк атқа кәшаба шана жегіп, екі жігіт қатар отырып, сар желдіріп келеді».
Ауызекі сөйлеу стилі
Қарым-қатынас сол мезетте жүретіндіктен, дәл осы шақтың тікелей мағынасы басым болады.
Қазіргі функционалды стильдер жүйесі және ішкі тармақтар
Қазіргі стилистикада функционалды белгісі бойынша стильдердің бес түрі ажыратылады: ғылыми, ресми, публицистикалық, көркем сөз және ауызекі тұрмыстық сөйлеу стильдері.
Әр функционалды стильдің өз ішінде стилішілік тармақтары болады. Мәселен, ғылыми стиль: таза ғылыми, ғылыми-оқулық, ғылыми-көпшілік болып жіктеледі. Ресми іс қағаздары стилінде де ұйымдық, өкілеттік, анықтамалық-ақпараттық сияқты тармақтар бар. Публицистикалық стиль жанрлық ерекшеліктеріне қарай одан да көп түрге бөлінеді.
Стильдердің араласуы
Тілдік қолданыста стильдердің элементтері араласа жұмсалып, көпқабатты стильдік құбылыстар пайда болады. Бұл — стильдердің өзара ықпалы және олардың ішінде ұсақ жанрларға жіктелуі нәтижесінде жүзеге асады. Сондықтан функционалды стильдік жүйе де, стилішілік жіктеліс те күрделі әрі көп тармақты сипатқа ие.