Оғыз мемлекетінің халқы

Кіріспе

Тарихтағы кез келген мемлекеттің пайда болу және қалыптасу жолы бар. Қазіргі Қазақстан аумағында да ежелгі дәуірден бастап тайпалық одақтар мен мемлекеттік бірлестіктер өмір сүргені белгілі. Оғыз мемлекеті — сондай ірі құрылымдардың бірі. Оның қалыптасуы тек саяси оқиға емес, сонымен қатар мемлекет құрамына кірген тайпалардың этникалық бірігу үдерісімен тығыз байланысты ұзақ тарихи процесс болды.

Бұл тақырыптың өзектілігі — Оғыз мемлекеті кейінгі дәуірлердегі саяси және этникалық өзгерістерге ықпал етіп, қазақ халқының қалыптасу тарихында да маңызды орын алатындығында. Тарих — «өлі фактілер» жиынтығы ғана емес, қоғам дамуының себеп-салдарын түсіндіретін тірі үдеріс. Осы тұрғыдан қарағанда Оғыз мемлекеті — ортағасырлық дала өркениетінің басты қайнар көздерінің бірі.

Оғыз атауының шығуы және этноним мәселесі

«Оғыз» терминінің этимологиясы туралы ортақ, біржақты пікір әлі толық орныққан жоқ. Бір зерттеулер этнонимнің әртүрлі тілдік негізден шыққанын көрсетсе, екінші бір көзқарас оны тотемдік ұғымдармен байланыстырады. Кең тараған түсіндірулердің бірі — атаудың «өгіз» сөзімен байланысы. Бұл пікірді қолдайтын зерттеушілер тайпа атаулары нақты этноәлеуметтік жағдайға тәуелді қалыптасатынын, яғни атау күнделікті шаруашылық пен өмір салтынан да туындауы мүмкін екенін алға тартады.

Қалыптасу алғышарттары және көші-қон бағыттары

VIII ғасырдың ортасында түргеш мұрасы үшін қарлұқтармен болған күрес кезінде оғыздардың едәуір бөлігі Жетісудан Шу алқабына ауысып, мұнда «Көне Гузия» аталған ордасы болғаны айтылады. IX ғасырдың басында оғыз көсемдері қарлұқтар және қимақтармен одақтасып, қанғар-печенег бірлестігін күйретіп, Сырдарияның төменгі бойы мен Арал өңіріне ықпалын күшейтті.

IX ғасырдың соңына қарай оғыздар хазарлармен одақ құрып, печенегтерді жеңіп, Орал мен Еділ аралығына дейінгі кеңістікте өз үстемдігін орнықтыра алды. Печенегтермен ұзақ күрес олардың саяси бірлігін нығайтып, тайпалардың ортақ оғыздық одаққа шоғырлануына жағдай жасады.

Этникалық құрамы және тайпалық құрылымы

Оғыз этникалық қауымдастығы әртүрлі тектік компоненттерден құралды: Сырдария алқабы мен Арал–Каспий далаларындағы ежелгі тұрғын қабаттар, сондай-ақ Жетісу мен Сібір өңірлері арқылы келген бірқатар түркі тайпаларының топтары. Этникалық бірігу бір сәтте емес, ұзақ уақыт бойы жүрді.

Деректерде оғыздардың екі экзогамды фратрияға бөлінгені айтылады: бозоқ және үшоқ. Махмұд Қашғари мен Марвази еңбектерінде оғыздарға қатысты тайпа-ру атаулары да келтіріледі (қынақ, баят, язғыр, имур және т.б.). Кей деректерде 22, кейде 24 тайпа жөнінде айтылады; әр тайпаның таңбасы мен туы болғаны көрсетіледі.

Территориясы және астана

IX ғасырдың соңы мен XI ғасырдың басында оғыз тайпалары Сырдарияның төменгі ағысынан Еділдің төменгі бойына дейінгі кең аумақты мекендеді. Оғыздар туралы ерте мәліметтер араб деректерінде, соның ішінде әл-Якубидің еңбегінде кездеседі.

Орта Азия, Шығыс Еуропа және Орталық Азия бағытындағы керуен жолдары тоғысқан жерде орналасқан Янгикент (Жаңа Гузия) X ғасырда оғыз мемлекетінің астанасына айналды. Бұл қала сауда жолдарына бақылау жүргізуге және Сарысу, Есіл, Нұра бағыттарына шығатын кеңістікпен байланыс орнатуға мүмкіндік берді.

Билік жүйесі және әскери басқару

Шаруашылық, қалалар және сауда

Оғыздардың негізгі кәсібі көшпелі мал шаруашылығы болды: жылқы, қой, ешкі, сиыр-өгіз, түйе өсірілді. Сонымен бірге бір бөлігі Сырдария бойында қыстап, жайлауға Каспий маңы далаларына көшіп отырған. Кедей топтар арасында аңшылық пен балық аулау да маңызды кәсіпке айналды.

Отырықшы мәдениет те қатар дамыды. Сырдарияның төменгі және орта ағысында Жанкент, Жент, Сауран, Қарнақ, Сүткент, Фараб, Сығанақ сияқты қалалар белгілі. Бұл қалаларда қолөнер, шикізатты өңдеу, қыш өндірісі өркендеді. Кей аймақтарда темір, күміс, алтын, мыс және асыл тастар өндірілгені айтылады. Сауда байланыстары күшейіп, құл саудасы да орын алған.

Дін және дүниетаным

Оғыздар арасында көне наным-сенімдер сақталып, бақсы-балгерлер ықпалы күшті болғаны деректерде кездеседі. Уақыт өте ислам діні біртіндеп ене бастады. Бұл өзгеріс қалалық орталар, сауда жолдары және көршілес мұсылман аймақтарымен байланыстар арқылы күшейді.

Сыртқы саясат: хазарлар, орыс князьдері және сауда жолдары

Оғыздарды Еділ бойы, Маңғыстау, Үстірт арқылы өтетін, Еуропа мен Азияны жалғаған маңызды жолдар ерекше қызықтырды. Бұл бағыттар саудаға ғана емес, саяси ықпалға да қызмет етті. Хазарияның әлсіреуі мен кейін талқандалуы Шығыс елдерінің бай нарықтарына шығатын мүмкіндіктерді кеңейтіп, оғыз жабғыларын сыртқы саясатта орыс князьдерімен одаққа жақындатты.

Жылнамаларда 985 жылы князь Владимирдің торқтармен (оғыздармен) одақтаса отырып, Еділ Бұлғариясына жорық жасағаны айтылады. Бұл кезең оғыз мемлекеті қуатының артқан тұстарымен сабақтас келеді.

Дағдарыс және құлау себептері

XI ғасырдың ортасында Оғыз мемлекеті біржола әлсіреп, құлады. Тайпалардың бір бөлігі қыпшақ қысымымен Шығыс Еуропаға және Кіші Азияға көшсе, екінші бөлігі Мәуереннахр мен Хорасан өңіріндегі саяси құрылымдарға (қарахандар, салжұқтар) кірікті, қалғандары Дешті-Қыпшақ тайпаларымен араласып кетті.

Мұрагерлік және тарихи ықпал

Оғыздар тарих сахнасынан жоғалып кеткен жоқ: олардың бірқатар топтары әр аймақта жаңа этносаяси бірлестіктердің қалыптасуына негіз болды. Лингвистикалық тұрғыдан оғыз тілді халықтарға түрік, әзірбайжан, түрікмен, гагауз және басқа да қауымдар жатады. Ал тарихи тұрғыда оғыз қозғалыстары Еуразия кеңістігіндегі көші-қон, мемлекет құру және мәдени алмасу үрдістеріне үлкен ықпал етті.