Сурет салу адам үшін маңызды орын алған және ала да береді
Сурет салу адам өмірінде ежелден-ақ маңызды орын алып келеді және бұл маңызын әлі де жоғалтқан жоқ. Ол — адамдар арасындағы қарым-қатынас жасаудың, ойды жеткізудің, қоршаған ортаны танудың бір тәсілі. Адамзаттың сурет салу дағдысы өте ерте кезеңде қалыптасты: археологтар тапқан бейнелер алғашқы адамдардың осы салада-ақ елеулі жетістіктерге жеткенін дәлелдейді. Ежелгі адамдар суретті көмірмен, үшкір тастармен салған.
Негізгі ой
Сурет салудың тарихы — тек өнер тарихы ғана емес, сонымен бірге оқыту әдістерінің қалай пайда болып, қалай өзгергенінің де тарихы.
Еңбек пен қолөнер: алғашқы оқыту тәжірибелері
Неолит дәуірінде жер өңдеу мен қол еңбегінің өндірістік сипаты адамның өнерге қатынасын өзгертті: сурет салуға үйрену көбіне өз қолымен жасаған бұйымдарын безендіруге бағытталды. Бұл үрдіс әсіресе қыш өңдеу өнерінде айқын көрінді. Осыған байланысты оқыту тәсілдері де қалыптаса бастады.
Қолөнер шеберлері шәкірттерін қараусыз қалдыра алмады: ұстаз үшін бастысы — шәкірттің өнерді меңгеріп, жалғастыруы және көмекші бола алуы еді. Ұстаз шәкіртке бұйым жасаудың жолдарын, өрнекпен безендіруді қайта-қайта көрсетіп, қадағалап отырды. Дегенмен бұл кезеңде әлі тұрақты принциптерге сүйенген жүйелі педагогика болған жоқ.
Цивилизация дәуірі: мектеп пен канон
Ежелгі Египет: пән ретінде сурет
Нағыз өнерге оқыту және мектептер ұйымдастыру цивилизация дәуірінде қалыптасты. Бұл тұрғыда Ежелгі Египет мәдениеті ерекше назар аударады. Тарихи деректерге сүйенсек, Египетте мектепте сурет сызумен қатар оқытылған. Мектепті бітірген жасөспірім жер телімін өлшеу, үй-жайдың жоспарын сызу, каналдың сызбасын және бейнесін жасау сияқты тапсырмаларды орындай алуы тиіс болған.
Балаларды сурет сауаттылығына үйретуде иероглифтік жазуға ұқсас бейнелеуге ерекше мән берілді. Оқыту мен тәрбие жүйесі қатаң тәртіпке негізделіп, ережеден болмашы ауытқу да жазалауға дейін апаратын.
Египетте оқыту көбіне табиғатты бақылауға емес, схемалар мен канондарды көшіруге сүйенді.
Ежелгі Грекия: өмір шындығы мен бақылау
Ежелгі грек суретшілері шәкірттерін өмір шындығын танып-білуге, одан әсемдікті таба білуге үйретті. Олар адамды ең сұлу құбылыс деп танып, сұлулықтың мәні симметрияда, бөліктердің және тұтас форманың гармониясында, дұрыс математикалық қатынастарда екенін көрсетті.
Біздің эрамызға дейінгі IV ғасырда Грекияда Сикион, Эфесс және Фиван мектептері болған. Соның ішінде Сикион мектебі ерекше танымал болды: ол оқушыны табиғатқа жақындатып, оның заңдылықтарын ашуға және табиғатты оқып-үйренуге сүйіспеншілік тәрбиелеуге ұмтылды.
Панфил суретті жалпы білім беретін пән ретінде қарастырып, оны грек мектептеріне енгізуге күш салды.
Сикион мектебінде суретті оқыту курсы 12 жылға созылған.
Грек педагогтары алғаш рет нұсқаға қарап сурет салуға негізделген оқыту әдісінің іргетасын қалады.
Орта ғасыр: үзіліс және тоқырау
Орта ғасыр дәуірінде реалистік өнердің көптеген жетістіктері теріске шығарылды. Орта ғасыр суретшілері гректер меңгерген бейнені жазықтық бетіне құрастыру принциптерін толық игере алмады. Діни догмалар күшейіп, теориялық еңбектер мен өнер туындыларының бір бөлігі жойылды.
Бұл кезең туралы жазылған еңбектерді талдау бейнелеу өнерінің теориялық талдауы мен нақты оқыту әдістемесінің жетіспегенін, нәтижесінде суретті оқыту ісінің бәсеңдегенін көрсетеді.
Қайта өрлеу дәуірі: әдістеменің жаңғыруы
Бұл істі Қайта өрлеу дәуірінің суретшілері қайта бастап, жаңа деңгейге көтерді. Қайта өрлеу — бейнелеу өнері тарихында ғана емес, суретті оқыту әдістемесі тарихында да жаңа дәуір ашқан кезең. Сурет мектеп бағдарламасына толық пән ретінде бірден енбесе де, оны оқытуға қатысты ойлар, қағидалар мен тәжірибелер айқын жүйелене түсті.
Ченнино Ченнини: практика және ұстаз рөлі
Қайта өрлеу шеберлері (Ченнино Ченнини, Альберти, Леонардо да Винчи, Дюрер және басқалар) сурет салуға үйретудің негізі — нұсқаға қарап салу екенін атап көрсетті. Ченнини мұғалімнің әдістемелік жетекшілігіне ерекше мән берді: теорияны оқумен шектелмей, міндетті түрде ұстаздан практика алу керек екенін айтқан.
Альберти: жүйелілік және ғылыми негіз
Альберти оқытуды ғылыми тұрғыдан негіздеп, сурет салу тек механикалық жаттығу емес, ойдың жаттығуы екенін айтты. Ол оқытудың бірізді жүйесін ұсынды: алдымен нүкте мен түзу сызық, кейін бұрыштар, соңында көлемді заттар; әрі қарай сызықтық және ауа перспективасы, көру сәулесінің қасиеттері түсіндірілуі тиіс деді. Сондай-ақ мұғалімнің тікелей көрсетіп үйретуін маңызды санады.
Дегенмен Альберти тәжірибесінде даулы тәсілдер де болған: нұсқа мен суретші арасына мөлдір жазықтық (калька немесе тор) орнатып, нұсқаны «проекция» арқылы көшіру әдісі перспективаны түсіндіруге көмектіргенімен, оқытуды механикалық көшіруге әкелетіндіктен уақыт өте мәнін жоғалтты.
Леонардо да Винчи: теория, анатомия, заңдылық
Леонардо да Винчидің «Кескіндеме туралы» еңбегі сурет теориясын ғылыми негіздеуге арналған маңызды еңбек болды. Ол анатомиялық зерттеулерге сүйеніп, адам денесінің пропорциялық заңдылықтарын анықтауға және бейнелеу өнерінің өзге де мәселелерін терең талдауға көп күш жұмсады.
Альбрехт Дюрер: ғылыми білім және форманы жалпылау
Дюрер өнерді тек сезім мен көру әсері ретінде ғана түсіндірмей, оны игеруде нақты ғылыми білімге сүйенудің қажеттігін көрсетті. Оның оқытудағы маңызды жаңалығы — форманы жалпылау әдісі. Күрделі форманы ұсақ геометриялық жазықтықтарға бөліп талдау жас суретшіге де, тәжірибелі шеберге де жұмысты жеңілдетеді.
Дюрер адам басын бейнелеудің бастапқы кезеңінде оны бірнеше жазықтықтың жиынтығы ретінде қарастырып, көлемді-конструктивтік құрылымды талдаудың үлгісін ұсынды. Бұл тәсіл бүгінге дейін өз маңызын жойған жоқ.
Қорытынды түйін
Ғылымның көмегімен Қайта өрлеу дәуірі өнері бұрын-соңды болмаған биікке көтерілді және суретті оқыту әдістемесін дамытуда ұзақ уақытқа үлгі болып қалды.
XVII ғасыр: академиялық жүйенің қалыптасуы
XVII ғасыр суретті оқыту әдістері тарихында жаңа педагогикалық жүйенің — академиялық жүйенің — қалыптасу кезеңі болды. Бұл кезеңде көркемсурет академиялары мен мектептері ашылып, оқытуға қойылатын талаптар нақтылай түсті. Академияларда сурет, кескіндеме, композицияны үйрету жетілдіріліп, оқу материалын тиімді меңгерту жолдары іздестірілді.
Академиялық бағыт өкілдері суретшінің жетістігі ғылыми таным мен үлкен еңбектің нәтижесі екенін айтып, оқыту мен тәрбиенің ғылыми негізде құрылуы тиіс екенін көрсетті. Жүйенің ұтымдылығы — ғылыми-ағартушылық көзқарас пен жоғары идеяларға тәрбиелеудің қатар жүруі еді. Дегенмен академиялық жүйе орныға бастағаннан-ақ оны сынаушылар да көбейді.
Жалпы білім беретін мектеп үшін суреттің орны: педагогикалық идеялар
Ян Амос Коменский: сурет — міндетті пән
Суреттің жалпы білім беретін пән ретіндегі рөлін айқындаған ойшылдардың бірі — Ян Амос Коменский. Оның ең құнды идеяларының бірі — болашақ суретші-ұстаздың оқыту әдістемесін арнайы оқып-үйренуі керек деген ұстаным. Ол сурет салуды мектепте міндетті пән ретінде енгізуді талап етті.
Жан-Жак Руссо: табиғат — ең үлкен ұстаз
Руссо «Эмиль» еңбегінде баланың ең жақсы ұстазы — табиғат, ал ең жақсы үлгі — заттардың өзі екенін айтады. Ол нұсқаға қарап сурет салуға ерекше мән беріп, сабақтарды табиғат аясында өткізудің перспектива құбылысын көрнекі түсіндіруге мүмкіндік беретінін көрсеткен. Табиғатты бақылау көркемдік талғамды арттырып, сұлулықты сезінуге тәрбиелейді деген пікір айтты.
Иоганн Вольфганг Гете: білімнің шешуші рөлі
Гете сурет пен өнерді оқытуға қатысты бағалы ойлар қалдырды. Кейбір пікірлерге қарсы шығып, көркемдік білімсіз баланы «табиғатқа итермелеу» оны табиғаттан да, өнерден де алыстатуы мүмкін екенін ескертті. Затты дұрыс, айқын бейнелеу үшін оны зерттеу қажет, әсіресе адам бейнесінде бұл өте маңызды деді.
Гетенің қағидасы: сурет өнерін меңгеру үшін «білім, білім және білім» қажет.
Ол суретті жалпы білім беретін пән ретінде бағалап, әрбір педагог сурет сала білуі тиіс — сонда ғана өз пәнін түсіндіруі терең әрі көрнекі болады деп санады.
Коменский, Локк, Руссо, Гете сияқты ойшылдардың идеялары сурет салуға оқытудың теориясы мен практикасын байытты. Соған қарамастан, XVII–XVIII ғасырларда сурет жалпы білім беретін пәндердің қатарына әлі толық енген жоқ; ол тек XIX ғасырда мектеп бағдарламасынан берік орын ала бастады.
XIX ғасыр: мектептегі суреттің орнығуы және әдістер тартысы
Иоганн Генрих Песталоцци: мектеп әдістемесіне бетбұрыс
Суретті жалпы білім беретін мектепке енгізудің бастамашысы ретінде швейцар педагогы Иоганн Генрих Песталоцци аталады. Песталоццидің ұсынысы бойынша оқыту алдымен тақтаға сурет салудан басталып, оқушы алғашқы дағдыларды меңгерген соң қағаз бен қалам арқылы нұсқаға қарап сурет салуға көшкен.
Песталоцци сурет салу жазуға ұласуы тиіс деп есептеп, сурет әріптерді жазуды жеңілдетеді деген ой айтты. Оның маңызды еңбегі — ғылым мен мектептегі өнерді оқытуды байланыстырып, сурет салудың әр түріне жеке әдістемелік талдау қажет екенін көтеруі. Ол көруді дамыту, форманы түсіндіру, техниканы меңгерту үшін бөлек әдістер керек деп санады.
Иосиф Шмид: жаттығулар жүйесі
Песталоцци идеяларын оның шәкірті Иосиф Шмид жалғастырып, сурет салуға оқытудағы жаттығулардың рөлін ерекше атап өтті. Ол қолды дамыту, әсем форманы табу, қиялды дамыту, геометриялық әдіспен салу, перспективаны меңгертуге арналған жаттығуларды ұсынды.
Оқушы жұмысын жеңілдету үшін ол нұсқаның артына клеткаға бөлінген картон қою тәсілін қолданған: бұл горизонталь, вертикаль және қиғаш сызықтардың бағытын анықтауға көмектескен.
Петр Шмид: геометриялық әдіс және бірізділік
Берлиннің сурет мұғалімі Петр Шмид геометриялық модельдерге сүйеніп оқытуды дамытып, «геометриялық әдіс» деп аталған бағыттың негізін салды. Оның пікірінше сурет салу — қолдың механикалық жаттығуы ғана емес, ойдың гимнастикасы: байқампаздықты арттыру, форманы сезіну, қиялды дамыту.
Ол оқытудың бірізділігін ұсынды: алдымен қарапайым геометриялық формалар (параллелепипед және т.б.), кейін күрделірек қисық сызықты формалар, соңында гипстен жасалған бас пен кеуде мүсіндерін салуға көшу. Әр тапсырма алдыңғысының міндеттерін бекітіп, келесісіне негіз болуы тиіс деді.
П. Шмид картиналарды көшіру оқушыға пайдадан гөрі зияны көп: ол көбіне механикалық дағды береді де, ой дамуын күшейтпейді деп есептеді.
Қарсы пікір: К. Солденнің сыны
Петр Шмидтің әдісіне Франкбург семинариясының мұғалімі К. Солден қарсы шықты. Ол геометриялық әдіс тек талантты балаларға лайық, ал геометриялық фигуралар балаларға абстрактілі, өмір формаларына ұқсамайды деп санады. Оның ойынша, баланы өмір әсемдігінен алыстататын фигураларды салдырғанша, үлгілерді көшіру тиімдірек болуы мүмкін еді.
Ағайынды Дюпюи: модель арқылы оқыту
1835 жылы Парижде Александр және Фердинанд Дюпюи қолөнершілер мен оқушыларға тегін сурет мектебін ашып, арнайы модельдер арқылы оқытуды жүйеледі. Фердинанд бастауыш оқыту әдістемесін дамытса, Александр адам басы мен фигурасын салуға арналған модельдер жасады.
Фердинанд Дюпюидің модельдері бес категорияға бөлінді: сымнан жасалған қаңқа-сызықтар мен геометриялық денелер; ағаштан қиылып жасалған модельдер; жазықтық пен бұрышты көрсететін тақтайшалар; куб, шар, призма сияқты денелер; арка, колонна, баспалдақ, қарапайым жиһаз модельдері. Оқушылар қара лакпен қапталған керілген кенепке бормен салған.
Александр Дюпюи бейнені ұсақ бөлшектен емес, үлкен формадан бастауды ұсынды. Мысалы, бас құрылымын салуда бірізділік беретін бірнеше модель қолданылды: алдымен жалпы форма, кейін кесінді жазықтықтарға бөлінген түр, одан кейін детальдары біртіндеп ашылатын үлгілер.
Галяр: толық курс және құрылымдық бірізділік
1844 жылы Тулуза өнер мектебінің профессоры Галяр «Қолмен және құралдардың көмегімен бастапқы сурет салудың толық курсы» еңбегін жариялады. Курстың бірінші бөлімінде әртүрлі жағдайдағы сызықтарды, перспективадағы шеңбер мен квадратты нұсқадан көз мөлшерімен салу қарастырылды; екінші бөлімінде жазық геометриялық денелерден тұратын оқу материалдары сипатталды.
XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап мектептегі оқыту әдістемесі терең талданып, жаңа тәсілдермен толықты. Сонымен бірге «қай әдіс тиімді?» деген сұрақ төңірегінде пікірталас күшейді. Бұл салаға суретшілермен қатар өнертанушылар, психологтар, дәрігерлер де араласты.
Екі бағыттың айқындалуы
Геометриялық әдіс — суретті геометрияға сүйеніп оқыту; дәлдік пен өлшеп тексеруге мүмкіндік береді; кез келген заттан негізгі геометриялық пішінді табуға үйретеді.
Натуралдық әдіс — нұсқаға сүйеніп, табиғатты тікелей бақылау арқылы бейнелеуге басымдық береді.
Геометриялық әдіс 1888 жылдан бастап көптеген жалпы білім беретін мектептерге енгізілді. Оның артықшылығы — оқушыны саналы сурет салуға, форманы талдауға үйретуі. Алайда кей мұғалімдер оқытуды формалды түсініп, суреттің «тап-таза» орындалуын және геометриялық денелердің мінсіз сызылуын шектен тыс талап етіп, мазмұнды бақылау мен түсінуді екінші орынға ысырып жіберді. Соның салдарынан әдістің өзі де бірқатар теріс өзгерістерге ұшырай бастады.