Біріңнің айтқаныңа бірің көнбей
Абай дәстүрі және «Қырық мысал» феномені
Халықты ояту, оның санасына, жүрегіне, сезіміне әсер ету жолдарын іздеген ақын ақыры ұлы Абай салған соқпаққа келеді: орыс әдебиеті үлгілерін пайдалану, аударма жасау дәстүріне сүйенеді. Ескі ертегі-аңыз, дастандық үлгілерден гөрі, жаңа өлеңдік формаға — мысал жанрына ден қояды. Көшпелі елге етене таныс жан-жануар тіршілігі арқылы әлеуметтік ойға ықпал етуді мақсат еткен ол Иван Андреевич Крылов туындыларын аударып, 1909 жылы Петербургте «Қырық мысал» атауымен бастырып шығарады.
Неге мысал?
- Қызықты форма — оқырманды тез баурайды.
- Ұғынықты идея — ойды ықшам, нақты жеткізеді.
- Қазақ тұрмысына жақын сурет — мәтінді «өз дүниесіндей» қабылдатқызады.
«Аққу, шортан һәм шаян»: бірлік туралы түйін
«Аққу, шортан һәм шаян» тәрізді мысалдарда аударма мүдірмей, тұтықпай, есіліп-төгіліп тұрады. Бейнелер қимыл-әрекет арқылы ашылады:
Жүк алды шаян, шортан, аққу бір күн,
Жегіліп тартты үшеуі дүркін-дүркін,
Тартады аққу көкке, шаян кейін,
Жұлқиды суға қарай шортан шіркін.
Аударманың ең маңызды тұсы — түйін. Ақын өз дәуірінің оқырманына арнап жаңа ой, соны пікір қосып, ынтымаққа шақырады:
Жігіттер, мұнан ғибрат алмай болмас.
Әуелі бірлік керек болса жолдас.
Біріңнің айтқаныңа бірің көнбей,
Істеген ынтымақсыз ісің оңбас.
Ахмет Байтұрсынов: мысалдағы еркіндік және ұлттық ой
Елдің азып-тозуына қатысты сарындарды Ахмет Байтұрсынов көбіне тұспалдап, жұмбақтап жеткізеді; алайда кей тұста ойын ашық, дәл айтады. Мысалы, зорлық пен әлсізді талаудың табиғатын қатты сынға алады:
Қасқырдың зорлық болды еткен ісі.
Ойлаймын, оны мақтар шықпас кісі.
Нашарды талай адам талап жеп жүр,
Бөріден артық дейміз оның ісін.
«Қайырымды түлкі», «Ала қойлар», «Үлес», «Қартайған арыстан», «Өгіз бен бақа», «Қайыршы мен қыдыр», «Ат пен есек» секілді мысалдарда әлеуметтік-қоғамдық жағдайды мегзейтін оқиғалар, адам психологиясына тән әуездер, тағылымды тұжырымдар мол. Аудармашы түпнұсқа желісін сақтай отырып, көркем ойға ой, суретке сурет қосып, пікірді ұштап, жаңа ұлттық ырғақ енгізеді.
Түйін жасаудың үлгісі: «Қартайған арыстан»
«Қартайған арыстан» мысалына Ахмет Байтұрсынов қазақы ортаға дөп келетін, әлеуметтік астары бар қорытынды қосады:
Бақ қонса, сыйлар алаш ағайын да,
Келе алмас жаман батып маңайыңа.
Басыңның бақыт құсы ұшқан күні,
Құл-құтан басынады, малайың да.
«Үлес»: берекесіздік пен сыртқы қатер
Бірнеше адам тіл табыса алмай, берекесі қашып, ақыры үлестен қағылатын оқиға арқылы ақын өз позициясын ашық білдіреді: ішкі алауыздықтың елді әлсірететінін, сыртқы қауіпке жол ашатынын терең толғайды.
Ойласақ, оқиға емес болмайтұғын,
Ел қайда өзін жаудан қорғайтұғын.
Қазіргі пайдасына бәрі жетік,
Адам аз алдын қарап болжайтұғын.
Аңдыған бірін-бірі жаудан жаман,
Байқасақ, ел белгісі оңбайтұғын.
Бұл белгі табылып жүр біздің жұрттан,
Таласып бір-бірінің жүзін жыртқан.
Алданып арқадағы дау-шарына,
Қатерден хабарсыз-ақ, келер сырттан.
Қазақ мысалының қалыптасуы: аударма мен қайта жасау
Мысал жанрының қазақ әдебиетіне терең енуі — әлемдік көркемдік дәстүрлердің типологиялық ұқсастығын аңғартатын құбылыс. 1894 жылы «Дала уалаяты» газетінде (14 тамыз) И. Крыловтың «Инелік пен құмырсқа» мысалы (аударған А. Құрманбаев) жарияланып, жаңа арнаның басы ашылды.
Крылов мысалдарын аудару ауқымы
- Абай
- 14
- Спандияр Көбеев
- 37
- Бекет Өтетілеуов
- 12
Кейбір мысалдар бірнеше рет аударылған: «Аққу, шортан һәм шаян», «Ат пен есек», «Қасқыр мен тырна», «Шал мен ажал», «Айна мен маймыл», «Маймыл мен көзілдірік» және т.б.
Абай аудармалары Крылов түпнұсқасына көбіне дәл келеді. Спандияр Көбеев бірқатар мысалды қарасөзбен баяндаған. Ал Ахмет Байтұрсыновта сюжет сақталғанымен, еркіндік басым: қазақ тұрмысына лайық жаңа идея, заман тынысын танытатын жаңа ой қосылады. Мәселен, Крыловтың он жолдық «Шымшық пен көгершін» мысалы Ахмет нұсқасында отыз екі жолға ұласқан.
Көлемнің ұлғаюы (орысша → қазақша)
- «Өгіз бен бақа» 17 → 36 жол
- «Қасқыр мен тырна» 19 → 76 жол
- «Арыстан, киік һәм түлкі» 35 → 56 жол
- «Қасқыр мен қозы» 37 → 68 жол
- «Ағаш» 31 → 56 жол
Бұл деректер дәстүрлі оқиға мен қалыпты бейнелер негізінде ұлттық төл туынды жасалғанын көрсетеді: ой кеңейеді, көркем сурет нақтыланады, әлеуметтік мағына тереңдейді.
«Маса»: астардан ашық сөзге
Бұрын ишарамен, астармен, мысал арқылы берілген пікірлер «Маса» кітабында ашық, анық, дәл айтылады. Мұнда Ахмет Байтұрсыновтың басынан өткен ауыр кезеңдер — қуғын-сүргін, жоқшылық, тар жол тайғақ кешу — поэзияға арқау болады. Негізгі өзек — ел тағдыры, халық қамы, бостандық мұраты.
Оқ тиіп он үшімде ой түсіріп,
Бітпейтін жүрегімде бар бір жарам.
Алданып жегеніме оны ұмытсам,
Болғандай жегенімнің бәрі қарам.
«Жиған-терген» өлеңіндегі «Қазағым, елім…» деп басталатын, елді оянуға шақырған жолдар патша цензурасынан өтпей қалғаны да белгілі. Ақын ашына сөйлеп, тартыс пен қайшылықты жасырмайды:
Бұл бір сөз қасірет айтып хатқа жазған,
Қалмаған түк қасиет қазақ азған.
Байға мал, оқығанға шен мақсат боп,
Ойлайтын жұрттың қамын адам азған.
Күрес идеясы мен келешек қамы — басты өлшем. Қоғамға қызмет ету парызын ақын жеке пайдадан жоғары қояды:
Мен бұқтым, жаттым,
Сен бұқтың, жаттың,
Кім істемек қызмет?
Ауызбен айтып,
Істерде қайтып,
Жоламасақ — не міндет?
Азаматтық поэзияның нысанасы
«Маса» өлеңдерінде жеке бастың мұңы мен тұрмыс-салт суретінен гөрі, әлеуметтік-қоғамдық ой, азаматтық идея алдыңғы қатарға шығады. Өзін күйттеген, байлық пен мансап үшін ар-абыройын сатқан типтер — «жақсылығы өз басынан артылмағандар», «бос белбеу бозбалалар», «бір тойғанын ар қылмаған шалдар», «қайырсыз, кеще сараң байлар», «түймеге мәз болған оқығандар» — ащы сынға алынады.
Бірқатар өлеңдер («Туысыма», «Досыма хат», «Қазақ қалпы», «Қазақ салты», «Көк есектерге», «Жұртыма», «Қарқаралы қаласына») Абай сатирасын еске түсіретін сарынды жалғайды. Ал «Анама хат», «Жауға түскен жан сөзі» секілді шығармалар бостандық жолында мойымаған қайратты тұлғаны мүсіндейді.
Қинамайды абақтыға жапқаны,
Қиын емес дарға асқаны, атқаны.
Маған ауыр осылардың бәрінен
Өз ауылымның иттері үріп қапқаны.
Тән көмілер, көмілмес еткен ісім,
Ойлайтындар мен емес бір күнгісін.
Жұрт ұқпаса, ұқпасын — жабықпаймын,
Ел бір күншіл, менікі ертеңгі үшін.
Екі кітаптың тарихи салмағы
«Қырық мысал» мен «Маса» қазақ әдебиетін жаңа тақырыптармен, идеялармен, ойлау өрнектерімен байытты. Абайдың ақындық дәстүрі заман талабына сай жаңа қуат алып, жігерлі поэзияға ұласты. Бұдан кейінгі талантты ақындар буыны осы жүлгелерді тереңдетіп, жалғастыра түсті.
Публицистика: қоғам, оқу-ағарту және құқық
Ахмет Байтұрсыновтың публицистикалық мұрасы — қоғамдық ойдың айнасы. Ол халықаралық жағдай, заң-құқық, жер мәселесі, отарлау, ғылым-білім, педагогика тақырыптарын жүйелі қозғады. «Тағы да народный сот хақында» (1911), «Қазақ һәм IV Дума» (1912), «Земство» (1913), «Жер жалдау жайынан» (1913), «Көшпелі һәм отырықшы норма» (1913), «Уақ қарыз» (1913), «Бұ заманның соғысы» (1914), «Жәрдем комитеті» (1915), «Закон жобасының баяндамасы» (1914), «Қазаққа ашық хат» (1916), «Бастауыш мектеп» (1914), «Қазақ арасында оқу жұмыстарын қалай жүргізу керек» (1923), «Партия һәм кеңес құрылысындағы рушылдық әсері» (1926) секілді мақалалар оның көзқарас эволюциясын да, ойшылдығын да айқын көрсетеді.
Ерекше еңбек: «Қазақтың бас ақыны» (1913)
Тілші, әдебиетші ретіндегі еңбектері бірнеше томға татитын ғалымның «Қазақтың бас ақыны» мақаласы — айрықша. Онда Абайдың тарихи миссиясы, рухани болмысымыздағы орны, көркемдік-эстетикалық сипаттары алғаш рет терең талданып, қазақ оқырманына жүйелі түрде ұсынылды.
Ахмет мақалалары әуелі «Айқап» журналында, 1913–1918 жылдары өзі редактор болған «Қазақ» газетінде, кейін кеңес баспасөзінде жарияланды. Мақалалар көп әрі әр жерде шашыраңқы. Оларды жинап, сұрыптап, жүйелеп жариялау — қоғамдық-саяси, әлеуметтік-тарихи зердеміздегі олқылықтардың орнын толтырар еді.
Оқу мәселесі: дерек, диагноз, бағдар
«Қазақ өкпесі» мақаласында («Айқап», 1911, №2) автор тарихи мәселелерге ғылыми, объективті тұрғыдан қарап, қазақ хандығының құлау себептері, дербес мемлекет болып тұра алмаудың жайы, Ресейге қосылудың жағдайлары туралы ой қозғайды. «Олжалы жерде үлестен қағылғанымыз, ордалы жерде орыннан қағылғанымыз, жоралы жерде жолдан қағылғанымыз — бәрі надандық кесапаты» деп, ұлтты теңгеретін күш — ғылым мен өнер екенін алға тартады.
«Оқу жайы» (1913): сауаттылық деректері
Автор Қостанай уезіндегі ахуалды нақты цифрмен береді: әр жүз кісіден 6 еркек қазақша, әр мың кісіден 6 еркек орысша; әр үш жүз кісіден 1 әйел қазақша, әр төрт мың кісіден 1 әйел орысша хат таниды.
Ол қазақша оқудың жүйеге түспегенін, оқу құралының аздығын, мұғалім мен бағдарлама тапшылығын, мектеп пен ұстаз еңбекақысының мәселесін ашық көрсетеді. Сонымен бірге қазақша-орысша, екі тілде білім алу жүйесін қолдап, «жалпақ жұрттың қолы орысша оқуға түгел жетсін, оқымаған жан қалмасын» деген ұстанымды алға қояды. Бұл — бүгінгі терең білім беру талабымен де үндес.
Революцияға дейінгі еңбектердің өзегінде ағартушылық, демократиялық, прогрестік идеялар басым. Олар азаматтық және рухани дамуымыздың мәнді кезеңдерін ашады әрі бірқатар тұжырымдары қазіргі уақытқа да қызмет ете алатынын аңғартады.