Нерв орталық - тарының қасиеттері қоршаған сыртқы және ішкі ортадан түскен нерв импульсін талдау жене жауап қайтару
Жүйке жүйесі: негізгі ұғымдар мен құрылымдық ұйымдасу
Жүйке жүйесінің негізгі құрылымдық бірлігі — нейрон. Нейрон денеден және одан таралатын талшықтардан тұрады: қысқа (дендриттер) және ұзын (аксон) өсінділер. Осы құрылым жүйке импульстерін қабылдау, өңдеу және жеткізу мүмкіндігін қамтамасыз етеді.
Нейрондардың түрлері
Нейрондар атқаратын қызметіне қарай үш түрге бөлінеді. Бұл жіктеу жүйке жүйесіндегі ақпараттың қозғалу бағытын және жауаптың қалыптасу кезеңдерін түсінуге көмектеседі.
Сезгіш (афферентті) нейрондар
Сыртқы және ішкі ортадан келетін тітіркендіргіштер туралы ақпаратты қабылдап, оны орталық жүйке жүйесіне жеткізеді.
Қозғалтқыш (эфферентті) нейрондар
Орталықтан шыққан сигналды бұлшықеттерге немесе бездерге жеткізіп, жауап әрекетін іске қосады.
Аралық (интернейрондар)
Орталық жүйке жүйесінің ішінде нейрондар арасындағы байланысты қамтамасыз етіп, ақпаратты талдауға және біріктіруге қатысады.
Рефлекс және рефлекторлық доға
Рефлекс — организмнің тітіркендіргішке беретін жауабы. Бұл жауап жүйке жүйесі арқылы ұйымдасып, нерв импульсі рефлекторлық доға көмегімен өткізіледі.
Рефлекторлық доғаның 5 бөлігі
- Рецептор — тітіркендіргішті қабылдайды.
- Сезгіш жол — импульсті орталыққа жеткізеді.
- Орталық бөлім — ақпаратты өңдейді (жұлын/ми деңгейінде).
- Қозғалтқыш жол — импульсті орындаушы мүшеге апарады.
- Орындаушы мүше — бұлшықет немесе без, нақты жауапты жүзеге асырады.
Қозу мен тежелу: жүйке жүйесінің жұмыс ырғағы
Орталық жүйке жүйесіндегі қозу және тежелу процестері организмде жүретін көптеген құбылыстардың негізін құрайды. Осы екі процесс өзара тепе-теңдік сақтағанда ғана әрекеттер дәл, үйлесімді және тиімді орындалады.
Жүйке әрекеттерін үйлестіру және күрделендіру даму кезеңдерінде біртіндеп қалыптасады. Бұл өзгерістер адамның жас ерекшеліктерімен, тәжірибемен және жүйке жүйесінің жетілуімен тығыз байланысты.
Жұлын
Жұлынның құрылысы, дамуы, қызметі және маңызы бас миымен салыстырғанда ертерек қалыптаса бастайды. Жұлын рефлекстердің жүзеге асуына және көптеген өткізгіш жолдардың жұмысына қатысады.
Бас миы
Мидың құрылысы, дамуы, қызметі және маңызы жоғары жүйке әрекеттерін қамтамасыз етеді: қабылдау, талдау, есте сақтау, жоспарлау және мінез-құлықты реттеу сияқты күрделі функциялар осы деңгейде ұйымдасады.
Соматикалық және автономдық (вегетативтік) жүйке жүйесі
Соматикалық және автономдық (вегетативтік) жүйке жүйелері атқаратын қызметтерімен ерекшеленеді. Олардың қызметтік мүмкіндіктері мен реттелу ерекшеліктері жас ерекшеліктерімен тығыз байланысты.
Соматикалық жүйке жүйесі
Қаңқа бұлшықеттерінің қимыл-қозғалысын, сондай-ақ сыртқы ортадан келетін сезім ақпаратын өңдеуге байланысты қызметтерді қамтамасыз етеді.
Автономдық (вегетативтік) жүйке жүйесі
Ішкі ағзалардың, бездердің және қан тамырларының қызметін реттеуге қатысып, организмнің ішкі тұрақтылығын сақтауға ықпал етеді.