Қазақша рефераттар

Маркстік философияның пайда болу себептері

Негізгі мақсат және ұғымдар

Негізгі мақсат — марксизм философиясының қалыптасуы мен ыдырауының басты себептерін философиялық тұрғыда түсіндіру.

Негізгі түсініктер

  • марксизм философиясы
  • марксизм эволюциясы
  • формация
  • философиялық жатсыну
  • материалдық бірлік

1) Ғылыми алғышарттар

Маркстік философияның пайда болуына ықпал еткен ғылыми және әлеуметтік себептерді талдау.

2) Заңдылығы, орны, кемшіліктері

Ілімнің тарихи рөлі мен ішкі қайшылықтарын, сондай-ақ негізгі осал тұстарын көрсету.

3) Дүниетанымдық маңызы

Марксизмнің жалпы дүниетанымдық ерекшеліктерін және ықпалының ауқымын түсіндіру.

XX ғасыр: «қазіргі марксизм» және ленинизмнің қалыптасуы

XX ғасыр философиясындағы ең күрделі кезеңдердің бірі — «қазіргі марксизм» деп аталған ленинизмнің пайда болуы. Оның қалыптасуына ең алдымен объективті тарихи жағдайлар әсер етті: Маркс пен Энгельс капитализмнің монополияға дейінгі кезеңінде өмір сүріп, сол дәуірдің мәселелеріне жауап іздесе, В. И. Ленин капитализмнің империалистік дәуірінде әрекет етті.

Империализм дәуіріндегі қайшылықтар

Қайшылықтар еңбек пен капитал арасында ғана емес, капиталистік мемлекеттердің өзара қатынасында да күшейді. Соның салдарынан капитализмнің біркелкі дамуы бұзылып, жүйе Шығыс елдеріне, соның ішінде Ресейге де кең тарады.

Ресейдегі әлеуметтік-саяси мүмкіндік

Ресей экономикасы алдыңғы қатарлы дамыған елдер деңгейінде болмаса да, революцияның жүзеге асуы мүмкін еді. Буржуазиялық-демократиялық революциядағы жетекші күш ретінде пролетариаттың рөлі айқын көрінді.

Жаратылыстану ғылымындағы жаңалықтар және «материя» мәселесі

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында жаратылыстану ғылымдарында, әсіресе физикада, ірі жаңалықтар ашылды. Электронның атомнан бөлініп шығуы атомның «ең кіші» бөлшек еместігін көрсетті: электрон атомнан шамамен 2000 есе кіші, қасиеттері мүлде басқа, жарық сәулесіне жуық жылдамдықпен қозғалады және массасы (аумағы) тұрақты емес екені байқалды. Мұндай өзгерістер материалист философиядан байсалды теориялық қорытындыларды талап етті.

Дегенмен, сол кезеңдегі кейбір ықпалды ойшылдар бұл құбылыстарды терең философиялық талдауға бірден бара қоймады. Мәселен, Г. В. Плеханов материяның «жойылуы» туралы пікірталастарға айқын позиция ұстанудан тартынып, бұл мәселені елемегендей әсер қалдырды.

Ленин философиясының саяси контексті

Н. Бердяев Лениннің философия, өнер және рухани мәдениет саласындағы талғамын өткен ғасырдың 60–70 жылдарымен шектес деп сипаттайды. Ленин философиялық ойды ең алдымен халықшылдарға қарсы күрес барысында дамытты.

Ол халықшылдардың «Ресей капитализмге соқпай дами алады» деген тұжырымын сынап, XIX ғасырдың екінші жартысында Ресей капиталистік даму жолына түскенін негізге ала отырып, мұндай пікірді бос ұран деп бағалады. Оның ойынша, мақсат — капитализмнің ауыртпалықтарын мүмкіндігінше қысқа мерзімде еңсеру еді.

Империализм туралы анықтама және оның салдары

1) Монополистік капитализм

Ленин империализмді ең алдымен монополиялардың үстемдігіне сүйенген капитализм ретінде қарастырды.

2) Паразиттік, іріп-шіру үрдісі

Екінші қыры — капитализмнің «паразиттік» сипаты: өндірістен гөрі қаржы мен рентаға тәуелді болу, қоғам ішіндегі жіктелудің күшеюі.

3) «Өліп бара жатқан» жүйе

Үшінші қыры — жүйенің тарихи шегіне таяуы және социалистік революция қарсаңы болуы мүмкін деген тұжырым.

Капитализмнің бейімделуі және социализмнің қателіктері

Қазіргі дамыған жеті капиталистік ел ретінде АҚШ, Англия, Канада, Жапония, Франция, Германия, Италия жиі аталады. Олардың тез дамуына әртүрлі факторлар ықпал етті. Соның бірі — Қазан революциясынан кейін социалистік елдердің пайда болуы капиталистік жүйені жаңа тәсілдер іздеуге итермеледі: еңбек қатынастарын жұмсарту, акционерлік қоғамдар арқылы жұмысшыларды өндіріс нәтижесіне ішінара қатыстыру, еңбек уақытын реттеу және еңбекақы төлеудің икемді тетіктерін енгізу.

Екінші маңызды себеп ретінде социализм тәжірибесіндегі ірі қателіктер аталады: әкімшілік-әміршілдік жүйе, маркстік теорияны қатып қалған догмаға айналдыру, оны өмірден алшақ, схоластикалық ілім сипатында қолдану. Нарықтық экономика мен бәсекелестік арқылы капиталистік елдер өзін-өзі «шыңдаса», социалистік елдердің бір бөлігі белгілі бір деңгейден кейін тоқырауға ұшырады. Бұл тұрғыдан Қытайдың Дэн Сяопин кезеңіндегі нарықтық қатынастарға бет бұруы бөлек траектория ретінде көрсетіледі.

Мемлекет, күш және өтпелі кезең туралы даулы тұжырымдар

«Еуропа Құрама Штаттары» ұраны және халықаралық қайшылық

«Еуропа Құрама Штаттары ұраны туралы» еңбегінде Ленин империализм дәуірінде отаршыл державалар арасындағы күрес күшейген жағдайда бұл ұран «не мүмкін емес, не реакцияшыл рөл атқарады» деп жазды.

Пролетариат диктатурасы: теория және тарихи тәжірибе

«Пролетариат революциясы және ренегат Каутский», «II Интернационалдың күйреуі», «Біздің революция туралы» сияқты еңбектерінде Ленин өтпелі кезеңде тап күресі әлсіремей, керісінше ашық әрі қатты жүретінін атап көрсетеді. Осы жағдайда «бірден-бір күшті құрал» ретінде пролетариат диктатурасының қажеттігін алға тартты және оның «тікелей күшке» сүйенетін, заңмен шектелмейтін сипаттарын да айтты.

Алайда тарихи тәжірибеде бұл ұғымның беделі ауыр салдарлармен байланысты болды: қорқыныш тудыратын саяси тетікке айналып, зорлық-зомбылық тәжірибесін ақтаудың құралы ретінде қабылданды деген бағалар күшейді.

1922 жыл: шіркеу құндылықтарын тәркілеу туралы хат

Қиын кезеңнің бір көрінісі — 1922 жылы Лениннің В. М. Молотовқа және ВКП(б) Саяси бюросы мүшелеріне жазған хаты. Онда аштықтан зардап шеккен жұмысшыларға астық сатып алу үшін шіркеулердің қымбат бұйымдарын тәркілеуге қарсы шыққан дін қызметкерлерін аяусыз басып, қатаң жазалау талап етілгені айтылады.

30–40 жылдардағы қуғын-сүргін

1930–1940 жылдардағы жаппай қуғын-сүргін кезінде жүз мыңдаған адам жазықсыз тұтқындалып, «халық жауы» деген айып тағылып, қоғамға орны толмас қасірет әкелгені ерекше аталады. Бұл тарихи кезеңді ақтауға болмайтыны туралы пікір мәтінде анық берілген.

Диалектика, саясат және әдіснамалық дағдарыс

Экономика мен саясаттың арақатынасы

Ленин капитализмнен социализмге өтудің диалектикасын талдай отырып, Ресей жағдайына сәйкес тап күресінің бірнеше түрін атап көрсетеді. Сонымен бірге ол диалектикалық логика тұрғысынан экономика мен саясаттың байланысын нақтылап, «саясат — экономиканың жинақталған бейнесі» деген тұжырым ұсынады. Бұл ой Ф. Энгельстің 1890 жылдардағы тарихи материализм туралы хаттарындағы пікірлерімен сабақтас.

Диалектикалық логиканың төрт принципі

  1. 1 Затты жан-жақты қарастыру.
  2. 2 Құбылысты дамуда қарастыру.
  3. 3 Практика — шындықтың тірегі.
  4. 4 Абстрактілі шындық жоқ: шындық — нақты.

Осылайша диалектикалық логика мен формальды логиканың айырмасы көрсетіледі. Бірақ кейінгі кеңестік жылдары көптеген мәселелерді диалектикалық тұрғыдан шешудің орнына формальды логика мен метафизикалық тәсіл басым қолданылғаны сыналады.

«Ақ-қара» бинарлығы және догматизм

Қоғамдық құбылыстар таптық көзқарас тұрғысынан екі-ақ бояумен — «ақ» және «қара» — жіктеліп, «ақ» ретінде кеңес еліне адал, «қара» ретінде жау саналатын топтар белгіленді. Мәтін бұл тәсілді диалектиканы қате түсінудің көрінісі ретінде бағалайды: өмірдің аралық реңктері (көк, қоңыр, қызыл, жасыл, сары, бозғылт) ескерусіз қалды.

Нәтижесінде догматизм ғылымға қарсы келетін әдіске айналып, ал метафизикалық тәсіл мен формальды логика диалектикалық ойлауға кертартпа ықпал жасады деген қорытынды жасалады.

Сынның себептері және тарихи шектеулер

Бүгінде социализмді және марксизм-ленинизмді сынаушылар көп. Мәтінде бұл сынның кездейсоқ емес екені айтылады: бір жағынан, Маркс пен Энгельс қоғамның объективті заңдылықтарын тарихи тұрғыдан «жеделдетуге» ұмтылды деген пікір бар; екінші жағынан, революциялық практиканың асығыстығы мен қатал саяси тетіктердің салдары ауыр болды.

Мәселен, Г. В. Плеханов (1856–1918) Ресейде буржуазиялық-демократиялық революция жеңгеннен кейін, тарихи алғышарттар толық пісіп жетпесе де, елді социалистік революцияға асығыс итермелеуді қолдамағаны атап өтіледі.

Тақырыпты пысықтауға арналған сұрақтар

  1. 1 Маркстік философияның пайда болу себептері қандай?
  2. 2 Маркстік философияның орны, негізгі кемшіліктері және маңызы неде?