Қазақша рефераттар

Сөйлеу тілі

Ғылыми стиль — ғылыми еңбектердің тілі мен жазылу үлгісін айқындайтын негізгі фактор. Ол ақпаратты дәл жеткізуге, ұғымдарды нақтылауға және құбылыстардың жалпы заңдылықтарын түсіндіруге қызмет етеді.

Ғылыми стильдің тілдік белгілері

  • Сөздер тура мағынасында қолданылады, ой дәл әрі нақты айтылады.
  • Образды сөздер сирек, терминдер жиі кездеседі.
  • Ой күрделі түрде баяндалып, анықтама, дәлел, формула, жіктеу сияқты құралдарға сүйенеді.
  • Мақсаты — заттар мен құбылыстардың жалпы ерекшелігін ашып, жүйелі мәлімет беру.

Терминдер туралы маңызды ескерту

Үзінділердегі терминдік сөздер көпшілікке бірдей түсінікті бола бермейді; көбіне белгілі бір сала мамандарына ғана түсінікті. Бұл — ғылыми стильдің ең басты ерекшеліктерінің бірі.

Ғылыми стильге тән үлгі мәтіндер

Төмендегі үзінділерді салыстыра оқыту арқылы оқушылар ғылыми стильдің ортақ белгілерін, лексикасы мен баяндау тәсілін нақты ажырата алады.

География: карта және глобус

Жер бетінің жазық, өте кішірейтілген бейнесін географиялық карта деп атайды. Онда географиялық объектілер шартты белгілер арқылы көрсетіледі. Географиялық карталардың масштабы ұсақ болғандықтан, оларда жер бетіндегі ең ірі және маңызды нысандар ғана (үлкен өзендер, ірі қалалар, аса маңызды жолдар) бейнеленеді. (Оқулықтан)
Глобус — Жердің моделі. Жердің пішінін оның кішірейтілген моделі — шардан көруге болады. Шарды жер глобусы деп атайды. Оның бетінде құрлықтар, аралдар, мұхиттар мен теңіздер бейнеленген; олардың кескіні мен орналасуы жердегідей, тек бірнеше миллион есе кішірейтілген. (Оқулықтан)

Тіл білімі: сызықша қою қағидасы

Бастауыш атау тұлғадағы зат есімнен, баяндауыш етістіктің тұйық райынан болғанда, бастауыш пен баяндауыштың арасына сызықша қойылады. (Оқу құралынан)
Бастауыш реттік мағына беретін тәуелдік тұлғалы есім сөздерден, ал баяндауыш атау не тәуелдік тұлғадағы есім сөздерден болғанда, олардың арасына сызықша қойылады. (Оқу құралынан)

Тарих: ежелгі патшалықтар

Батыс Азиядағы үшінші ұлы патшалық — Ассирия державасы күйрегеннен кейін бүкіл Қосөзен Вавилон патшасының қол астына қарады. Вавилон Азиядағы ең үлкен әрі ең атақты қала болды. Көпестер әлемнің түкпір-түкпірінен тауар әкеліп жатты. Берік дуалмен қоршалған қала алынбас қамалдай көрінді. Вавилон әскерлері Финикия қалаларын, Сирия мен Палестинаны басып алды. Қоршауға Иерусалим де төтеп бере алмады: Сүлеймен салдырған храм қирап, халқы тұтқынға айдалды. Вавилон патшалығы Ассириямен салыстырғанда әлсіздеу болды. Кіші Азия түбегінің батысын Лидия патшалығы мекендеді; өзен жағалауларынан алтын қиыршықтарын табуға болатын. Лидиядан шығысқа қарай үшінші ұлы патшалық — Мидия патшалығы жалғасып жатты. Оның жер аумағы үлкен болды. (Оқулықтан)

Биология: өсімдіктің өсуі

Өсімдіктің өсуі — айқын байқалатын құбылыс. Ол жасушалардың көбеюіне және өсімдік құрамындағы заттардың қайта бөлініп, таралуына байланысты. Жарықта жасыл өсімдіктің өсуі, әдетте, оның салмағының өзгеруіне әкеледі, өйткені жиналған органикалық заттардың мөлшері тыныс алуға жұмсалған мөлшерден асып кетеді. Қараңғыда өсімдіктің өсуі мен тыныс алуы органикалық заттардың жұмсалуы есебінен жүреді. (Оқулықтан)

Оқушыға арналған жұмыс түрлері

  • Мәтіннің негізгі белгілерін ажырату және дәлелмен түсіндіру.
  • Кейбір сөздерді ғылыми стильге сәйкес синонимдермен алмастырып, сөйлемді қайта құрастыру.
  • Берілген тақырып бойынша ғылыми стильде шағын мәтін жазу.
  • Мәтінді ғылыми стиль талаптарына сай өңдеп, жетілдіру.

Сөйлеу стилі: сабақ үлгісі

Сабақтың мақсаты

  • Тілдің қатысымдық қызметін түсіндіру; сөйлеу стилінің қолданылатын орындары мен формаларын таныту.
  • Ауызекі сөйлеу стиліндегі мәтіндерді ажырату және талдау.
  • Сөйлеу стиліне тән тілдік құралдарды пайдаланып, мысал келтіру.

Түсіндірме

Сөйлеу тілі — адамдардың күнделікті қарым-қатынасының құралы. Ол көбіне бетпе-бет тілдесуге негізделеді және ойды еркін жеткізуімен ерекшеленеді. Сондықтан тұрмыстық, үйреншікті сөздер мен сөз тіркестері жиі қолданылады.

Диалог үлгілері

— Денсаулығың қалай?

— Жаман емес.

— Не жаңалықтарың бар? Ауылға барып тұрасың ба?

— Жақында өздері келді.

(Сөйлеу тілінен)

— Мылжыңдап барасың, антұрған.

— Құдай ақы, рас. Біздің қатыннан құрт сұрап әкетті.

(Ғ. Мұстафин)

Бұл мысалдар сөйлеу стилінде жағдайға қарай сөйлеу мәнері өзгеретінін көрсетеді: бірінде қарапайым лексика, екіншісінде тұрпайылау сөздер бар.

Диалект және кәсіби сөздер

Сөйлеу тілі лексикасына қарапайым сөздер, тұрпайы сөздер, диалектизмдер және кәсіби сөздер жатады. Төмендегі сөйлемдерден диалект пен кәсіби сөздерді табуға болады.

— Ояққа сондай жақсы атың барып жатса, бұяқта досың артып жатсын!…

(М. Әуезов)

— Мен бүгін сүген ұстадым. Аудың жалғыз көзіне сағалынан ғана ілініп тұр екен.

(Ә. Нұрпейісов)

Ауызекі сөйлеу стилінің түрлері

  1. 1 Дидарластық сөз (әңгімелесу, сұхбаттасу).
  2. 2 Полемикалық сөз (пікірталас).
  3. 3 Көпшілікке арналған сөз (баяндама, лекция).

Сабақ соңында радио мен теледидардан алынған сөйлеу үлгілерін тыңдатып, күнделікті тілдесуден гөрі әдеби норманың көбірек сақталатыны және тақырып ауқымының кең болатыны талқыланады.

Көркем әдебиет стилі: сабақ үлгісі

Сабақтың мақсаты

  • Білімдік: көркем әдебиет стилінің көркем сөз арқылы бейнеленетінін және өзге стильдерден айырмасын таныту; көркем мәтінді тілдік құралдары мен стильдік белгілері бойынша ажырату.
  • Тәрбиелік: ана тілін құрметтеуге, байланыстырып сөйлеуге және сөйлеу мәдениетін қалыптастыруға тәрбиелеу.
  • Дамытушылық: шығармашылық ойлауды, интеллектуалдық ой-өрісті дамыту; ана тіліне қызығушылықты арттыру.

Түсіндірме

Көркем әдебиет стилі — өмірді көркем сөз арқылы өрнектейтін өнер түрі. Мұнда тіл эстетикалық қызмет атқарады: сөздер іріктеліп, стильдік мақсатта қолданылады. Кейіпкерлердің портреті, іс-әрекеті, дүниетанымы, сөйлеу ерекшелігі жасалып, оқиға уақыты мен мекені нақты суреттеледі.

Көркемдегіш құралдарға мысалдар

Қызыл шырайлы келген жап-жас әйел. Сөзі мірдің оғындай. Болыстың бұрынғы хатшысы ұры иттей жылмыңдап, Бекбосынға бәйек болып жүр.

(Б. Майлин)

Теңіз астында найзағай көбейген, жарқылдау көбейген. Сол найзағайлар барлық ана балықтарға ұлы жорықтың бет алысын, жөнін сілтейді.

(Ғ. Мүсірепов)

Мал аласы сыртында, адам аласы ішінде.

(Мақал)

Қоңқақ мұрынды, қара сұр жүзі жаратпағанын білдіргендей, Ағыбай бұрынғыдан да сұхтана түсіп, шамданып қалды.

Үзінділер бойынша талдау тапсырмалары

Кеңгірбайдың зиратына барып тұрып, серт пен уәдені сонда шешеміз. Бұнысы бір ант-серттей… Дәрмен өз ішінен Абай қабіріне қарап, үздіксіз ант-серт айтып отырғандай болды.

(М. Әуезов)

Бір жағына бір кірпіштен соң бір кірпішті қойып, телмірген көздерден денесін жасыра бастады. Қалаға барып, ескі көздерді көрген соң, қыр есінен шығып кетті.

(М. Әуезов)

Жазылым тапсырмасы

Эпитеттерді қатыстыра отырып, «Қобыланды батыр» жырындағы Құртқаға мінездеме жазыңдар. Мінездемеде портреттеуге арналған сөз тіркестерін орынды қолданыңдар.

Фразеологизмдерді жіктеу

Төмендегі сөз тіркестерінен қарапайым фразеологизмдерді бір бөлек, тұрпайы фразеологизмдерді бір бөлек жазыңдар:

  • Итжанды
  • Ит жоқта шошқа үреді
  • Өзің білме, білгеннің тілін алма
  • Сиыр су ішсе, бұзау мұз жалайды

Литота арқылы сөйлем құрау

Төмендегі литоталарды қатыстырып сөйлем құраңдар:

  • Бір тарының қауызына сыйғызу
  • Иненің жасуындай
  • Темір етік теңгедей, темір таяқ тебендей
  • Тізе бүкпеу
  • Бел жазбау
  • Көз ілмеу
  • Кірпік қақпау
  • Дүниені бір уыс қылу

Көркем әдебиет стилінің негізгі ерекшеліктері

  • Образды сөздер мен троп түрлері мол қолданылады.
  • Экспрессивті-бояулы лексика жиі кездеседі.
  • Тартымдылық үшін синоним, антоним, көп мағыналы сөздер белсенді жұмсалады.

Қазақ көркем әдебиет стилінің қалыптасуы мен дамуына көрнекті ақын-жазушылар үлкен үлес қосты: олар жазба әдебиеттің негізін қалап, жанрларын орнықтырды.

Сабақты қорытындылау және үй тапсырмасы

Қорытынды талдау үшін үзінді

Қонақ үйлер дағды бойынша көп жеді… Ділдә келісімен ас жасалып, төр де, шымылдық іші де ас жеді. (М. Әуезов)

Оқушы үзіндіге стильдік талдау жасап, сұрақ-жауап арқылы көркем әдебиет стиліне тән белгілерді атап шығады. Бағалау оқушының белсенділігі мен талдауға қатысуына қарай жүргізіледі.

Үйге тапсырма (топтық)

  1. 1-топ: мына теңеулерді қатыстырып фантастикалық әңгіме жазыңдар: қордың қызындай, шөккен нардай, көзге біткен сүйелдей, атқан оқтай, иненің жасуындай
  2. 2-топ: М. Мақатаевтың «Қара шалғы» өлеңін қарасөзге айналдырып жазыңдар.