Қазақша рефераттар

Көрнекті өкілдері

Ортағасырлық Батыс Еуропа философиясы: дінмен сабақтас дәуір

Батыс Еуропадағы ортағасырлық философия Рим империясының күйреуімен (V ғ.) байланысты қалыптасып, капиталистік қоғамның алғашқы формалары пайда болғанға дейін (XIV–XV ғғ.) дамыды. Бұл кезеңде философия дінмен етене байланыста болды: көбіне ол теологияның «қызметшісіне» айналып, діни түсініктердің шеңберінен толық шыға алмады.

Ортағасыр ойында екі идея айқын байқалады: креационизм және эсхатология.

Креационизм

Креационизм (лат. creatio — «жарату, жасау») — әлемді бір ғана күш жаратты, ол — біреу әрі жалғыз деген тұжырым.

Эсхатология

Эсхатология (гр. eschatos — «соңғы», logos — «ілім») — әлем мен адамзат тағдырының ақыры, ақырзаман туралы ілім.

Бұл ұғымға табиғатта жасырын әрекет ететін күштің бар екені, қайырымдылық пен зұлымдықтың күресі, о дүниеде күнәһарлардың жазалануы және діндарлардың рақатқа бөленуі туралы көне түсініктер де кіреді. Кеңейтілген түрі христиан және мұсылман дәстүрлеріне тән.

Негізгі тарихи кезеңдер

Христиан дінінің кең таралуына, «шіркеу әкейлері» мен пұтқа табынушылық философия арасындағы пікірталастарға байланысты ортағасырлық философияны шартты түрде үш кезеңге бөлуге болады.

  1. 1) Апологетика (II ғ. бастап)

    Апологетика (гр. apologetikos — «қорғаушы») — теологиялық бағыт. Мақсаты — ақылға сүйенген дәлелдер арқылы дін ілімін қорғау және негіздеу.

    Негізгі тақырыптар

    • Құдайдың болмысын дәлелдеу;
    • Жанның мәңгілігі;
    • Құдайдың «сыр беруі» белгілері (ғажайыптар, сәуегейліктер);
    • Дінге қарсы уәждерге және өзге діндерге талдау.

    Өкілдері: Юстин Мученик, Тециан, Тертуллиан (Квинт Септилий Флоренц).

  2. 2) Патристика (III–VI ғғ.; жалпы 2–8 ғғ.)

    Патристика (лат. pater — «әке») — христиандық ілімді жүйелеген «шіркеу әкелерінің» мұрасы. Бұл бағыт пұтқа табынушылыққа қарсы христиан догматтарын қорғап, діни сенімнің көне философиямен толық үйлеспейтінін жиі алға тартты.

    Өкілдері: Тертуллиан, Климент Александриялық, Ориген, Августин.

  3. 3) Схоластика

    Схоластика (гр. scholastikos — «мектептік») — ортағасырлық мектеп философиясы. Схоластар христиандық ілімді рационалды түрде негіздеп, жүйелеуге ұмтылды; бұл үшін Платон мен Аристотельдің идеяларын кең қолданды.

    Схоластикадағы өзекті мәселе

    Универсалиялар (жалпы ұғымдар) туралы дау-дамайлар — «жалпы» мен «жалқының» арақатынасы, ұғымдардың болмыс статусы.

    Алғашқы кезең (IX–XIII ғғ.)

    Неоплатонизм ықпалы басым болды. Философия, теология және ғылым өзара кірігіп, пікірталас арқылы ақыл-ойға діни сенімнің үстемдігін жүргізуді және соны дәлелдеуді мақсат еткен тәсіл кең тарады.

    Өкілдері: Эриугена, Ансельм Кентерберийлік.

    Классикалық кезең (XIV–XV ғғ.)

    Христиандық аристотелизм үстемдік етті. Схоластика кемеліне келіп, философиялық теологиядан біршама даралану үрдісі байқалды; философиялық және теологиялық ілімдер жүйеленді.

    Өкілдері: Ұлы Альберт, Фома Аквинский.

    Құлдырау кезеңі (XIV–XV ғғ.)

    Ғылыми және философиялық ойдың жедел дамуы нәтижесінде теологияның мистикалық сипат алуы күшейіп, схоластика көбіне нәтижесіз, формализмге бейім ілім ретінде сынала бастады. Тақуалар мен неосхоластар арасындағы айтыстар ушығып, шіркеудің Реформацияға қарсы күресімен астасты.

    Өкілдері: Уильям Оккам, Жан Буридан және т.б.

Универсалиялар дауы: реализм мен номинализм

Реализм

Реализм — ортағасырлық схоластикадағы бағыт; оған сәйкес ұғымдар (универсалиялар) шынайы түрде өмір сүреді және жалқы заттардан бұрын болады. Бұл көзқарас ұғым мен объективтік дүниенің, жалпы мен жалқының арақатынасы мәселесінде Платон дәстүріне жақын.

Көрнекті өкілдері: Ансельм Кентерберийлік, Шамполық Гильом, Фома Аквинский.

Номинализм

Номинализм (лат. nomen — «есім, атау») — универсалияларды дербес болмыс емес, жекелеген заттардың атауы ғана деп түсіндіретін бағыт. Номиналистер шынайы өмір сүретіні — тек өзіндік қасиеттері бар нақты заттар деп есептеді.

Жалпы түсінік заттардан тыс өз бетінше өмір сүрмейді; біз заттардың мәні мен қасиеттерін ұғым арқылы ғана бейнелейміз. Осы тұрғыда олар заттың «біріншілігін», ұғымның «кейінгілігін» мойындап, кейде материалистік тенденцияларға жақындады.

Көрнекті өкілдері: Росцелин, Дунс Скот, Уильям Оккам.

Тұлғалар мен идеялар

Аврелий Августин (354–430)

Августин — христиан дінбасшысы, неоплатонизмге жақын философ-мистик және патристиканың ең ықпалды өкілдерінің бірі. Оның дүниетанымы фидеистік сипатта болды: «сенімсіз білім де, ақиқат та жоқ» деген қағидаға бағынады.

«Құдай қаласы» (426) еңбегінде ол тарих пен адам тағдырын теологиялық фатализм тұрғысынан түсіндіріп, жердегі «күнәһар қалаға» Құдайдың қаласын — яғни шіркеудің әмбебап үстемдігі идеясын қарсы қояды. Августиннің христиан теологиясының кейінгі дамуына ықпалы өте зор болды.

Фома Аквинский (1225–1274)

Фома Аквинский — католик теологі, доминикандық монах, ортағасырлық ортодоксалды схоластиканы жүйелеген ойшыл. Ол Париж және Кельн университеттерінде білім алып, Ұлы Альберттің шәкірті болды. Негізгі еңбегі — «Теология суммасы».

Аквинскийдің объективтік-идеалистік философиясы Аристотель ілімін теологиялық тұрғыдан қайта түсіндіру арқылы қалыптасты. Ол аристотелизмді христиандыққа үйлестіру үшін материалистік қырларын әлсіретіп, идеалистік элементтерін күшейтті.

Универсалиялардың үш түрі

  • Заттарға дейінгі — Құдайдың құдіретінде;
  • Заттардың өзіндегі — жалқыдағы жалпылық;
  • Заттардан кейінгі — адам санасында танылатын.

Негізгі принцип

Сенім мен ақылдың үйлесімділігі: ақыл Құдайдың болмысын саналы түрде дәлелдеуге ұмтылады және сенім ақиқатына қарсы пікірді қабылдамауы тиіс.

Құдайдың болмысына келтірілген бес дәлел

  1. 1. Қозғалыс: бәрі қозғалыста, демек қозғалысқа келтіретін алғашқы күш бар — ол Құдай.
  2. 2. Себеп: әрбір нәрсенің себебі бар; түпкі себепкер — Құдай.
  3. 3. Мақсат: дүниедегі барша нәрсе мақсаттылықпен жаратылған; бағыттаушы — Құдай.
  4. 4. Кездейсоқтық пен қажеттілік: кездейсоқтық қажеттілікке сүйенеді; алғашқы қажеттілік — Құдай.
  5. 5. Сапа сатылары: болмыста сапалар әртүрлі дәрежеде; ең жоғары кемелдік — Құдай.

Уильям Оккам (1285–1349)

Уильям Оккам — ортағасырлық ағылшын теологы әрі философ-схоласт, номинализмнің ірі өкілі. Ол Оксфорд университетінде дәріс оқыған, кейін «дінсіз» деген айыппен қудаланып, Баварияға қашуға мәжбүр болған.

Оккамның пікірінше, Құдайдың бар екені сияқты діни қағидалар парасат арқылы қатаң дәлелденбейді: олар сенімге негізделеді. Сондықтан философия теологиядан тәуелсіз болуы керек деген тұжырымды қорғады; бұл идея көбіне «екіұдай ақиқат» қағидасымен байланыстырылып түсіндіріледі.