Қазақша рефераттар

Қайнекей Жармағамбетов балладасын барлағанда туралы қазақша реферат

Қайнекей Жармағамбетов балладалары: жанрды орнықтырған ақын

ХХ ғасырдың 50–60-жылдары ұлттық әдебиеттің дамуына, қазақ поэзиясының, соның ішінде баллада жанрының берік қалыптасып, орнығуына елеулі үлес қосқан қаламгерлердің бірі — Қайнекей Жармағамбетов. Ақынның шығармашылық болмысын айрықша танытқан сала — баллада. Қазақ поэзиясында баллада жанрын алғаш бастаушы болмаса да, оны түбегейлі орнықтырып, кең тыныста дамытқан тұлғалардың бірі ретінде Қайнекейдің орны ерекше.

Баламер Сахариев Қайнекей Жармағамбетов туралы пікірінде ақынның баллада жанрын қазақ поэзиясында орнықтырудағы қызметін жоғары бағалайды.

Тақырыптық өзек және көркемдік ерекшелік

Қ. Жармағамбетовтың «Шын махаббат», «Ар туралы аңыз», «Шал мен ажал» секілді балладалары ерлікті, өжеттілікті, табандылықты және биік адамгершілікті дәріптейді. Сонымен бірге «Ана кегі», «Әке мен бала», «Мұғалима», «Бидай», «Большевик», «Соңғы түн» тәрізді шығармалары да оқырман ықыласына ие болған.

Сюжетке құрылған динамика

Ақын балладалары көбіне оқиғаға негізделеді. Шешімнің күтпеген сәтте, тосыннан келуі (мысал өлеңге ұқсас) баллада түйінін өткірлендіріп, әсерін күшейтеді.

Поэмаға жақын кең тыныс

Сюжеттік тартыс пен бейнелі детальдардың молдығы көптеген балладаларына шағын поэмаға тән салмақ береді. Осы қатарда «Большевик туралы баллада», «Мұғалима», «Жидебайдың түндері мен күндері», «Фирдоуси туралы баллада», «Ақын мен ажал», «Бетпақдала аңызы» аталады.

«Шын махаббат» және «Ар туралы аңыз»: соғыс тақырыбы мен моральдық қарама-қарсылық

«Шын махаббат» балладасында Ұлы Отан соғысы жылдары Ленинградты қорғаған кеңес адамдарының төзімі, бір-біріне деген шексіз достығы және жаумен шайқастағы ерлігі суреттеледі. Мұнда адамдық беріктік пен бірлік идеясы көркем оқиғалар арқылы ашылады.

Ал «Ар туралы аңыз» балладасында ақын кеңес адамы мен фашист басқыншыларының мінез-құлық айырмасын төтенше, тосын жағдайлар арқылы айқындайды. Кеңес жауынгері — ерлік пен ізгіліктің, отаншылдық пен ар-намыстың биік үлгісі ретінде көрінеді. Қарсы бейне — адамгершіліктен жұрдай, қорқақ әрі қанқұмар басқыншы ретінде нанымды жасалған.

Түйін

Қайнекей Жармағамбетов баллада жанрында адам мінезінің жағымды және жағымсыз қырларын тосын оқиға арқылы ашуды шебер меңгерген.

«Ақын мен ажал»: тартыс, қайсарлық және қайырма өрнегі

«Ақын мен ажал» балладасы Хамит Ерғалиевке арналған. Шығарманың өзегі — ақын мен ажал арасындағы қақтығыс. Барлығы ұйқыға кеткен шақта, серігі — аспандағы ай, қолында — қалам: ақын шығармасына берілген күйде отырады. Таңға жақын ажал жетіп келіп, бас салмақ болады, бірақ соңғы сөзін тыңдауға тоқтап, ертеңіне қалдырады. Ақынның өтініші — дастанын аяқтау.

Өлеңнен үзінді

Ажал деген атың суық, Өмірді аяп көргенің жоқ. Тұрса жаспен бетін жуып, Жанға пұрсат бергенің жоқ. Қартты еңіретіп қаба сақал, Жалғызына салдың құрық. Қызыл гүлді үздің қатал, Ардақтыны алдың жұлып. Қанға бөктің, қайғы төктің, Айтшы сонда тапқаныңды? Бірі ғой деп көнбіс көптің, Құрма маған қақпаныңды. Қалжырау неге керек, Бере алмаймын жас жанымды. Өлу маған тым ертерек, Аяқтамай дастанымды…

Ақынның қайсар сөзі тартысты күшейтеді: ажал кері шегінуге мәжбүр болады, ал оқиға шарықтау шегіне табиғат аясындағы тосын қақпақыл арқылы жетеді. Балладада қайталанып келетін қайырма — жанрға тән ырғақтық-поэтикалық белгі ретінде айқын көрінеді.

Қайырма үлгісі (үзінді)

Ажал оғы зулай берді, Зулай берді… Нысанаға жетемін деп, Аспан асты дулай берді, Тулай берді… Ақынды азат етемін деп Жапырағын жайды орман, Өзен көкке толқын атты. Боламын деп мен де қорған, Көк көгершін қанат қақты. Кәрі жартас қабақ түйді, Майырмақ боп оқ жебесін. Аспан төніп, нөсер құйды, Сөндірмек боп от денесін. Қарлы шыңын боран буып, Асқар құздар төкті ызғар. Лап берді оққа өрен жандар — Отты жігіт, өтті қыздар.

Қайырманың бірнеше мәрте қайталануы балладаның драмалық әсерін тереңдетіп, оқиғаның ширығуын үдетеді.

«Бетпақдала аңызы»: қиянат пен әділдіктің таразысы

«Бетпақдала» балладасында жапан түздегі жолаушының басынан өткен оқиға баяндалады. Жолаушы жолай арып-ашқан мүсәпірге кезігіп, оны шөлге тастап кете алмайтынын ойлап, өзi жаяу жүріп, әлгі адамды атына мінгізеді. Алайда күш жинаған мүсәпір қарақшылық жасап, атқа қамшы басып, көзден ғайып болады. Бәрінен айырылған жолаушы шөлейтте өзі де мүсәпір халге түседі.

Кейін мүсәпір бұлақ басына аялдап, қымызға тойып, бейқам сәтте улы жылан шағып, тілсіз жаудан қаша алмай қалады. Ақырында жолаушы өзіне серік торы атын тауып, жолай аңшы досын кездестіріп, еңсесі көтеріледі. Сюжеттік байланыс түйінделіп, қиянат жасаған жан өз жазасын тартып, әділдік пен адалдық салтанат құрады.

Негізгі идея

Баллада әділет қағидасын оқиға арқылы дәлелдейді: жақсылықтың өтеуі мен жамандықтың жазасы — моральдық шешімнің өзегі.

Пайдаланылған әдебиеттер

  1. 1. Мұқатов Н. Қазыналы Қайнекей. Алматы: ҒӨПБК GAUHAR, 2007. 198 б.
  2. 2. Қайнекей Жармағамбетов. Азамат жолы. Құрастырушылар: Ғафу Қайырбеков, Нұрлан Жармағамбетов. Алматы: Жазушы, 1983. 272 б.
  3. 3. Қайнекей Жармағамбетов. Шыңдағы шам шырақ. Құрастырған: Баламер Сахариев. Алматы: Жазушы, 1976. 24 б.
  4. 4. Нарымбетов Ә. Дәуір және поэзия. Алматы: Жазушы, 1970. 152 б.