Стратегиялық басқару

Ауыл шаруашылығы тәуекелдерін тиімді басқару үшін стратегиялық және тактикалық басқаруды қатар қолдану маңызды. Дұрыс құрылған стратегия ықтимал тәуекелдерді тудыратын факторлардың зиянын айтарлықтай төмендетуге немесе олардың алдын алуға мүмкіндік береді.

Стратегия — тәуекелдерді алдын ала болжап, жоспарлап, соның негізінде мақсатты бағдарламалар құруға сүйенетін басқару тәсілі. Бұл жерде стратегиялық басқарудың басты міндеті — қойылған мақсатқа жетуге қажетті құралдарды таңдап, оларды жүйелі қолдану.

Тактика — нақты қалыптасқан жағдайда стратегиямен анықталған мақсаттарға жетудің әдістері мен тәсілдері. Тактиканың негізгі міндеті — ағымдағы жағдайға сай ең тиімді басқару шешімдерін таңдау.

Нарықтық экономика жағдайында стратегиялық басқару ауыл шаруашылығының тұрақты дамуын қамтамасыз ететін шешуші құралдардың бірі. И. Ансофф стратегиялық басқаруды жүзеге асырудың екі типін көрсетеді:

Қазіргі тәжірибеде тәуекелді төмендетудің кең тараған тәсілдері бар. Оларды бірлесіп те, әр тәуекелге жеке де қолдануға болады — барлығы ықтимал шығынды жабуға немесе азайтуға бағытталған.

• Тәуекелдің жоба қатысушылары арасында бөлінуі
• Тәуекелдерді сақтандыру
• Күтпеген шығындарға резервтік қор қалыптастыру
• Өндірісті әртараптандыру (диверсификация)
• Шығындарды шектеу
• Шығындарды азайту үшін қосымша ақпарат іздеу
• Терең әрі негізделген болжам жасау
• Өзін-өзі сақтандыру және қайта сақтандыру
• Хеджирлеу (тәуекел әсерін жұмсарту)
• Маркетингтік зерттеулер жүргізу
• Бағаға тәуекел шығындарын қосып есептеу

Тәуекелді тудыратын факторларды экономика субъектілерінің ықпал ету мүмкіндігіне қарай үш топқа бөлуге болады:

Ауыл шаруашылығы өндірісі маусымдық болғандықтан, өнім көлемі мен тұтыну арасындағы сәйкессіздік бағаның ауытқуын күшейтеді. Мұндай тұрақсыздық өндірушіге де, тұтынушыға да тиімсіз.

Бұл мәселені шешудің негізгі бағыты — нарықтық тетіктер арқылы тұрақты ұсынысты қамтамасыз ету. Ол үшін:

• қажетті логистикалық жобаларды іске асыру;
• маусымдық артық өнімді сақтайтын заманауи қоймалар салу;
• маусымдық тапшылықтың орнын толтыратын жылыжай кешендерін іске қосу.

Кәсіпорындардың тәуекелдерге төзімділігін арттыру үшін мүмкін тәуекелдер туралы нақты ақпараттық қолдау қажет. Бұл, ең алдымен, қажетті деректерге қолжетімділікті кеңейтуден басталады.

Егер ауыл шаруашылығы кәсіпорындары нарыққа қажет өнім көлемін алдын ала білсе, өндірісті сол сұранысты қанағаттандыруға бағыттай алады. Нәтижесінде әрбір кәсіпорын деректерге сүйеніп, стратегиялық жоспарларын құрып, қажетті көлемде өнім өндіруге жақындайды.

Ауыл шаруашылығында тәуекелдерді басқарудың кең тараған әдістерінің бірі — сақтандыру. Ол тәуекел шығындарын белгілі бір деңгейде жабуға және жоспарланған мақсаттардың орындалуына қолдау көрсетуге мүмкіндік береді.

Ауыл шаруашылығындағы тәуекелдердің маңызды қайнар көзі — шығындар. Сондықтан бірінші кезекте шығындардың себептерін анықтап, оларды алдын алу арқылы өндірістің әрі қарай дамуына негіз қалауға болады.

Өсімдік шаруашылығында тәуекелді төмендету стратегиясын әзірлеуде ауа райы факторларын ескеру ерекше маңызды. Өйткені ол көктемгі егіске, суаруға, баптауға және өнімді қоймаға жинауға тікелей әсер етеді.

Күтпеген шығындарды азайтатын практикалық шараларға агроөнеркәсіп кешеніндегі техника паркін қолдану кестесін оңтайландыру, техниканы егістік алқаптары арасында тиімді тасымалдау, уақытылы техникалық байқаудан өткізу сияқты қадамдар жатады.

Астық өндіруші кәсіпорындар жыл сайын егу, өсіру, жинау және қоймаға сақтау кезеңдерінің барлығын стратегиялық жоспарға алдын ала енгізгені дұрыс. Бұл жоспардың ішінде қауіптерден сақтанудың нақты іс-шаралары да белгіленуі тиіс.

Мал шаруашылығы, өсімдік шаруашылығымен салыстырғанда, жұмыс үдерістерінің тұрақтылығымен, ауа райына тәуелділіктің төмендігімен, жер ресурстарын салыстырмалы аз қажет етуімен және жыл бойы өнім өндірудің тұрақтылығымен ерекшеленеді.

Өсімдік шаруашылығында негізгі сұрақ “қандай жұмысты, қандай техникамен, кім және қалай атқарады?” болса, мал шаруашылығында басты мәселелер — өнім алу мерзімін анықтау, көлемі мен сапасын бақылау, жем-шөп қорының жеткіліктілігі және мал денсаулығын басқару.

Қай сала болмасын, ауыл шаруашылығында ең алдымен қаржылық нәтижелерді алдын ала болжамдау қажет. Оларға өнім өткізуден түсетін табыс, шаруашылық мүмкіндігіне сай жыл сайынғы күтілетін өсім және ауыл шаруашылығы өнімдері бағасының ықтимал өзгерісі жатады.

Сондай-ақ шешім қабылдау үдерісінің негізінде қабылданған шешімнің тиімділігін бағалайтын критерийлер мен тәуекелді бағалау құралдары тұрақты түрде айқындалып отырса, басқарудың икемділігі артады.