Қарыз алу және мемлекеттік басқару секторының борышын және Қазақстан Республикасы Үкіметінің шартты міндеттемелерін басқарудың өзге мәселелерін жетілдіру
Борыш бойынша мониторинг: мақсат және түйткіл
Тиімді басқаруды қамтамасыз ету үшін мемлекеттік сектордың борышы және жеке сектордың сыртқы борышы бойынша жүйелік мониторинг жүргізіледі. Алайда борышты басқарудағы негізгі проблемалардың бірі — мемлекеттің басым қатысуы бар ұйымдардың сыртқы борышын басқаруға және жеке сектордың сыртқы борышын реттеуге жауапты мемлекеттік органдар арасында ақпарат алмасудың жұмыс істейтін жүйесінің болмауы.
Неге бұл маңызды?
Толық әрі уақтылы деректерсіз тәуекелдерді бағалау, борыш құрылымын оңтайландыру және шекті көрсеткіштерді бақылау қиын. Нәтижесінде шешім қабылдау кешігеді және саясаттың келісімділігі әлсірейді.
Бірыңғай электрондық дерекқор: үйлестірудің негізі
Мемлекеттік органдар арасында ақпарат алмасуды жолға қою және борыштың жай-күйіне жүйелік талдау жүргізу үшін бірыңғай тұтастандырылған электрондық дерекқор құру жоспарланып отыр. Дерекқор тоқсан сайын жаңартылып отырады.
Кім және нені жаңартады?
- Мемлекеттік басқару секторының борышы және Үкіметтің шартты міндеттемелері бойынша — бюджеттің атқарылуы жөніндегі уәкілетті орган.
- Басым қатысуы бар ұйымдардың және жеке сектордың сыртқы борышы бойынша — Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкі.
- Қаржылық тұрақтылық өлшемдері бөлігінде — қаржы нарығы мен қаржы ұйымдарын реттеу және қадағалау жөніндегі уәкілетті орган.
Құпиялық және қол жеткізу
Құпиялық сипаттағы ақпарат дерекқорда сақталмауы тиіс. Мұндай ақпарат мемлекеттік органдар арасында ақпарат алмасу туралы келісімдер жасасу тәжірибесі арқылы алмасуға жатады.
Сыртқы борышты басқаруға және реттеуге қатысатын мемлекеттік органдар өз құзыреті шегінде Қазақстан Республикасы резиденттерінің сыртқы борышы туралы ақпаратқа тиісті деңгейде қол жеткізе алуы қажет.
Заңнаманы жаңарту: реттеуді толық регламенттеу
Қолданыстағы заңнамада борышты басқару мәселелері жеткілікті деңгейде регламенттелмеген: әртүрлі мемлекеттік органдардың борышты басқаруға қатысты нормалары толық емес және бытыраңқы сипатта. Осыған байланысты ел борышын басқару тәртібін толық көлемде регламенттеу үшін заңнамаға өзгерістер мен толықтырулар енгізу ұсынылады.
Өзгерістердің негізгі бағыттары
1) Жалпы сыртқы борыш
- Жалпы сыртқы борыш ұғымын және оның құрылымын айқындау.
- Жалпы сыртқы борыштың ықтимал шекті мәндерін айқындау тәртібін белгілеу.
- Жалпы сыртқы борыштың жай-күйін жақсарту тетіктерін анықтау.
2) Мемлекеттік басқару секторының борышы және Үкіметтің шартты міндеттемелері
- Үкіметтік борыш лимитін және есептеу әдістемесін айқындау.
- Мемлекеттік кепілдіктер мен кепілгерліктер беру лимитін белгілеу қағидаларын әзірлеу.
- Мемлекеттік басқару секторының борышы және оның құрылымы ұғымдарын нақтылау.
- Борыш тәуекелдерін басқару және Үкіметтің шартты міндеттемелері бойынша ереже әзірлеу.
Ережеде қамтылуы тиіс шаралар
- Сыртқы борышты мерзімінен бұрын өтеу.
- Ұйымдастырылған бағалы қағаздар нарығында мемлекеттік эмиссиялық бағалы қағаздарды сатып алу және сату.
- Мемлекеттік борышты және мемлекеттің шартты міндеттемелерін қайта құрылымдау.
- Борышты қайта қаржыландыру және хеджирлеу операцияларын жүргізу.
- Борыш құрылымын оңтайландыруға бағытталған өзге іс-шаралар.
3) Ұлттық Банктің сыртқы қарыз алуы
Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің сыртқы қарыз алуын жүзеге асыру және сыртқы борышын басқару тәртібін айқындау ұсынылады.
4) Қарыз алу және өзге де басқару рәсімдері
Қарыз алу, сондай-ақ мемлекеттік басқару секторының борышын және Үкіметтің шартты міндеттемелерін басқарудың өзге мәселелерін жетілдіру қажет.
5) Мемлекеттің басым қатысуы бар ұйымдардың сыртқы борышы
- Мемлекеттің басым қатысуы бар ұйымдар тізбесін айқындау.
- Акциялардың (қатысу үлестерінің) мемлекеттік пакеттерін иелену және пайдалану құқығын жүзеге асыратын мемлекеттік органдардың және/немесе жергілікті атқарушы органдардың бақылау тәртібін әзірлеу: тиімді сыртқы қарыз алу, қарыз қаражатын пайдалану және ұйымдардың (оның ішінде еншілес, тәуелді және бірлесіп бақыланатын ұйымдарды қоса алғанда) сыртқы борыш тәуекелдерін басқару.
6) Жеке сектордың сыртқы борышы
- Корпоративтік сектордың сыртқы борышын үйлестіру мәселелері бойынша уәкілетті органның құзыретін айқындау.
- Корпоративтік сектордың сыртқы борыш көлемдерін реттеу тетіктерін Қазақстан Республикасының заңнамасында бекіту.
Қосымша қажеттілік
Уәкілетті мемлекеттік органдарға, оның ішінде Қазақстан Республикасы резиденттерінің сыртқы борышының жай-күйі туралы құпия ақпаратпен алмасу құқығын беру бөлігінде заңнамаға өзгерістер мен толықтырулар енгізу қажет.
Халықаралық қаржы ұйымдарымен бірізді саясат
Ел борышын басқарудың тиімді жүйесін құру үшін мемлекеттің халықаралық қаржы ұйымдарымен жұмыс істеу жөніндегі бірыңғай саясаты қалыптастырылады. Бұл саясат аясында әрбір халықаралық қаржы ұйымымен ынтымақтастықтың нақты бағыттары олардың қызмет ерекшелігіне, қарыз беру шарттарына және қалыптасқан тәжірибеге (инвестициялық жобаларды іске асыру тиімділігі, жұмыс тәжірибесі және т.б.) қарай айқындалады.
Аталған саясат орта мерзімді фискалдық саясат құрамындағы борышты басқару стратегиясында көрініс табады.
Дүниежүзілік банк
- Ауыл шаруашылығы
- Денсаулық сақтау
- Кеден секторы
- Аумақтық даму
- Қоршаған ортаны қорғау
- Инфрақұрылымды дамыту
- Технологияларды коммерцияландыру (жеке сектор немесе қаржы секторы)
- МЖС тетіктері арқылы инвестициялық жобалар
Еуропа Қайта Құру және Даму Банкі
- ШОБ дамыту (жеке сектор операциялары)
- Энергетика
- Қаржы секторы
- Қор нарығын дамыту
- МЖС тетіктері арқылы инвестициялық жобалар
Азия Даму Банкі
- Табиғи ресурстарды басқару
- Ауылдық аумақтарды сумен қамтамасыз ету
- Өңірлік және ауылдық даму
- Білім беру
- Көлік
- Орталық және жергілікті билік органдарын қолдау
- ШОБ дамыту (жеке сектор операциялары)
- МЖС тетіктері арқылы инвестициялық жобалар
Бұл бастамалардың өзегі — деректердің келісімділігі, құқықтық регламенттің толықтығы және әр сектор бойынша жауапкершіліктің айқын бөлінуі. Нәтижесінде сыртқы борыш тәуекелдерін басқару күшейіп, шешім қабылдау сапасы артады.