Хан алшы
Қазақтың балаларға арналған ұлттық ойындары
Төмендегі ойындар балалардың қимыл-қозғалысын дамытып, ептілікке, ұйымшылдыққа, батылдыққа және зейін қоюға баулиды. Ережелерді түсінікті ету үшін мәтін грамматикалық тұрғыда түзетіліп, жүйеленді.
Дамытатын дағдылар
Күш, тепе-теңдік, шапшаңдық, дәлдік, төзім
Ойын форматы
Жеке, жұптық және командалық ойындар
Маңызды ескерту
Қауіпсіздік ережелері міндетті түрде қадағаланады
Күш пен төзімділікке арналған ойындар
Бұл ойындарда балалар күшін байқап, әдіс-тәсіл, ұстамдылық және қауіпсіздік мәдениетін үйренеді.
Күш сынаспақ (білек күшін сынау)
Ойын үстел үстінде екі баланың білек күшін сынасуымен ойналады. Екі бала шынтақтарын үстелге тіреп, қолдарын айқастыра ұстайды. Кім қарсыласының қолын үстелге жықса — сол жеңеді.
Бұл ойынды ағаш аттың үстінде отырып та өткізуге болады: ойыншы аттың басын ұстап тұрып, екіншісімен білектен тартысады. Мұндай жағдайда баланың қауіпсіздігі қатаң бақылауда болуы тиіс.
Көтермек
Ортаға екі ойыншы шығады. Бір-біріне арқаларын беріп тұрады. Белгі бойынша кім қарсыласын арқасына көтеріп алса — сол жеңімпаз. Жеңген ойыншы ойында қалып, басқа балалармен күш сынаса береді.
Арқан тарту
Ойын екі топпен немесе екі баламен ойналады. Арқанның екі ұшын ұстап тартысады. Қай топ арқанды өз жағына толық тартып әкелсе — сол жеңеді.
Екі бала тартысқанда қарсыласын құлатпай, орнықты тартып өзіне қарай басымдық жасаған ойыншы жеңіске жетеді.
Арқан түю (арқаннан секіру)
Балалар шеңбер жасап тұрады. Жүргізуші арқанның бір ұшын ұстап, шеңбер бойымен айналып, арқанды балалардың аяқтарының астынан жібереді. Балалар арқаннан секіріп өтеді.
Кімнің аяғына арқан ілініп, секіре алмай қалса — ойын тоқтап, сол бала өлең айтып, тақпақ оқып немесе би билеп өнер көрсетеді. Ойын осылай жалғасады.
Ептілік пен тепе-теңдікке арналған ойындар
Қозғалысты дәл үйлестіру, реакция жылдамдығы және дене тепе-теңдігін сақтауға бағытталған ойындар.
Тауық күрес
Балалар екі топқа бөлінеді. Әр топтан екі бала шығып күреседі. Ерекшелігі — ойыншылар бір аяқпен ақсаңдай жүріп, иық қағыстыру арқылы күреседі.
Күрес кезінде бір аяқтың тізесі бүгіліп, мата белбеумен байланады. Қайсысы сүрініп жығылса — сол ұтылады. Бұл ойын орнықты жүруді, тепе-теңдікті жетілдіреді.
Қыз қуу
Балалардың арасынан бір ұл мен бір қыз (кейде ағаш атпен) таңдалады. Ұл қызды қуып жетіп, қолынан ұстаса — жеңеді. Кейде қызды екі бала қуады: кім бұрын жетіп қолын ұстаса — сол жеңімпаз.
Асау мәстек
Жүргізуші арқанды жерден шамамен 50 см биіктікте керіп байлайды. Ортаға шыққан бала таяқтың көмегімен арқаннан асып, жерде жатқан тақияны іліп алуы керек.
Айтылатын сөз үлгісі
«Ер екеніңді білейін… Тақия алсаң еңкейіп… Құламасаң теңкейіп…»
Теңге ілу (тас ілу)
Қатысушылар екі топқа бөлінеді. Әрқайсысы шыбық атқа мінгендей болып жарысады. 20–30 метр жерде шұңқыр қазылып, ішіне тастар салынады. Белгі бойынша ойыншылар шаба жөнеліп, шұңқыр тұсынан бөгелмей тасты іліп алып кетуі керек.
Ұпай ілінген тастар саны бойынша есептеледі. Көп ұпай жинаған топ жеңеді.
Аударыспақ (ағаш ат үстінде)
Екі жақ басы берік тұғырға бекітілген ағаш аттарға мінген балалар бір-біріне қарама-қарсы отырады. Төреші белгісімен олар бірін-бірі тартып немесе итеріп, қарсыласын ағаш аттан аударып түсіруге тырысады.
Аяқты жерге немесе ағаш атқа тіреуге болмайды — бұл ереже бұзылғаны. Құлаған жерге құм не ағаш үгіндісі төселгені дұрыс.
Зейін, шапшаңдық және ұйымшылдық ойындары
Орамал тастамақ
Балалар шеңбер жасап тұрады. Бастаушы (тәрбиеші) шеңберді айналып жүріп, бір баланың артына орамал тастайды. Орамал түскенін сезген бала: «Менің артымда!» — деп жауап береді.
Егер сезбей қалса, өлең айтып, тақпақ оқиды немесе би билейді. Балалар шеңбер бойында көздерін жұмып тұруы керек. Ойын осылай жалғасады.
Түйілген орамал
Жүргізуші «1, 2, 3!» деп дауыстағанда балалар жан-жаққа бытырай қашады. Жүргізуші қолында түйілген орамалы бар баланы қуады. Орамал қолдан-қолға лақтырылады: қағып алған бала қаша жөнеледі.
Орамалды алған ойыншы ұсталғанға дейін қуалау жалғасады. Ұсталған бала көпшіліктің ұйғарымымен ортаға шығып өнер көрсетеді. Содан кейін жүргізуші ауысады.
Соқыр теке
Балалар дөңгелене тұрады. Бір баланың көзі байланып, ол «соқыр теке» болады. Балалар тақпақ айтып, оны шатастырып, түртіп қашады. Соқыр теке ұстап алған баланың көзі байланып, ойын жалғасады.
Тақпақ
«Бота, бұзау, қозы, лақ,
Қайда кеткен құлыншақ?
Соқыртеке бақ-бақ,
Мені ізден тап-тап!»
Қарақұлақ
5–10 бала қатысады. Бір бала «қазық» болып белгіленіп, орнында қозғалмай тұрады. Қалғандары алыстап барып, кейін бірте-бірте жақындай береді. Бір сәтте біреуі «Ойбай, бұл қарақұлақ қой!» деп қаша жөнеледі, өзгелері де қашады.
«Қарақұлақ» біреуін ұстауға тырысады. Ұсталған бала келесі «қарақұлақ» болып, ойын жалғасады.
Ақсерек-көксерек
Балалар екі топқа бөлініп, қол ұстасып қатар тұрады. Ара қашықтық шамамен 20–30 қадам. Бірінші топ өлеңдетіп шақырады, екінші топ жауап беріп, бір баланың атын атайды.
Аты аталған бала қарсы топқа жүгіріп барып, ортасынан ұстасқан қолды үзіп өтуге тырысады. Үзіп өтсе — сол топтан бір баланы өз тобына алып қайтады; өте алмаса — қарсы топта қалады. Ойын осылай жалғасады.
Әуе таяқ
Балалар екі топқа бөлінеді (әр топта 5–10 ойыншы). Екі жұмсақ таяқша беріледі, жерге түзу сызық сызылады. Бір ойыншы бір алақанына зат жасырып, екі қолын жұдырықтап ұстайды. Екіншісі қай қолда зат барын тапса — ойынды сол бастайды.
Ойыншы таяқты жоғары лақтырады. Сол сәтте қарсы жақ та таяғын лақтырып, қарсыластың таяғын қағып түсіруге тырысады. Қағып түсірген ойыншы өз тобына ұпай әкеледі.
Сақина жасыру
Жүргізуші және сақина жасырушы белгіленеді. Қалғандары тізерлеп отырып, алақандарын жаяды. Жасырушы қолын әр ойыншының алақанына тигізіп жүріп, біреуіне сақинаны білдіртпей салады.
Содан соң бір ойыншыдан: «Сақина кімде?» — деп сұрайды. Дұрыс тапса — орын ауыстырады, таппаса — өнер көрсетеді. Ойын осылай жалғасады.
Белбеу соқ
Ойыншылар екі-екіден жұптасып, шеңбер жасап тұрады. Бір ойыншы белбеумен қуады. Қашқан бала шеңбердегі бір жұптың алдына келіп тұрады — сонда сол жұптағы бір ойыншы «артық» қалып, қаша жөнеледі.
Қуғыншы белбеумен соғып үлгерсе және өзі де жұптың алдына келіп үлгерсе — келесі ойыншы қуғыншы болады. Белбеу ең соңында кімде қалса — сол жеңіліп, өнер көрсетеді.
Үй артында қол ағаш
Балалар қол ұстасып шеңберге тұрады. Бастаушы белбеу не орамал алып, шеңбердің сыртын айнала жүгіріп өлең айтады. Бір сәтте ол артындағы баланы орамалмен жеңіл түртіп, орамалды тастай сала қарсы бағытта жүгіре жөнеледі.
Түртілген бала орамалды алып, оны қуып жетіп бұрынғы орнына бірінші болып тұруға тырысады. Қалған балалар хормен жауаптасып отырады. Бұл ойын шапшаңдық пен байқампаздықты дамытады.
Асық ойындары
Дәлдік, есеп, қол икемі және стратегияны қажет ететін дәстүрлі ойындар.
Хан алшы
Ойынға 5–10 бала қатыса алады. Асықтардың ішіндегі ең ірісін қызыл түске бояп, «хан асық» деп белгілейді. Асықтар тізіліп қойылады да, бастаушы хан асықпен көздеп атып, құлатқан асықтарын жинайды.
Егер хан асық бүк, шік, тайқы қалыптарымен түссе, бастаушы жақын құлаған асықтарды ата береді. Егер асықтарды қолымен құлатып алса немесе басқа асықпен ереже бұзып атса — кезек келесі балаға өтеді.
Соңында хан асық кімнің қасында қалса — сол жеңімпаз. Келесі ойынды да жеңген бала бастайды.
Хан талапай
Негізінен отырып ойналатын ойын. 10 асық және өзге түске боялған 11-ші «хан» асығы қажет. Кезек анықталған соң, алғашқы ойыншы асықты қос уыстай ұстап ортаға үйіреді.
Егер хан алшы түссе, бәрі ортадағы асықты «хан талапай» жасап іліп алуға ұмтылады. Хан кімнің қолында кетсе — келесі үйіру кезегі соған беріледі, ұпай ілінген асық саны бойынша жазылады.
Хан алшы түспесе, ойыншы асықтарды қалыптарына қарай (бүк-бүк, шік-шік, алшы-алшы, тәйке-тәйке) бір-біріне соғып ұпай жинайды. Үшінші асыққа тиіп кетсе немесе бөгде асықты қозғап қалса — кезек келесі ойыншыға өтеді.
Ескерту
Асықты қолмен сүйретіп апаруға, орнын түзетуге болмайды. Ойын соңына дейін ханға бірде-бір асық тимеуі керек.
Үш табан
Ойын 3–4 баладан топталып ұйымдастырылады. Әр балаға бір асық және бір сақа беріледі. Көмбеге асық тігіліп, ойыншылар сақасын үйіреді. Сақасы алшы түскен ойыншы бірінші болып атуға мүмкіндік алады.
Көмбеден атып түсірген асық үш табаннан артық қашықтыққа ұшса, ойыншы келесі асықты ата беруге құқылы. Үш табаннан аспай қалса немесе тигізе алмаса — кезек келесі ойыншыға өтеді. Бірнеше айналымнан соң көмбелердің жеңімпаздары финалда сайысады.
Тәрбиешімен ойналатын қимылды ойындар
Ұйымдастыруы жеңіл, кеңістікті сезіну мен тәртіпке баулитын ойындар. Қажет құралдар көрсетілген.
Допты қуып жет
Мақсаты: балаларды шыдамдылыққа, белгі бойынша әрекет етуге, тез жүгіруге және көлемді ажырата білуге үйрету.
Шарты: 5–6 бала тәрбиешінің басқаруымен ойнайды. Тәрбиеші доптарды себетке салып, балалардың алдына домалатып жібереді. «Допты қуып жет!» деген белгі бойынша балалар допты ұстап алып, тәрбиеші ұстап тұрған себетке салады.
Құралдар: түрлі-түсті үлкен-кішілі доптар, себет.
Тышқан мен мысық
Мақсаты: балаларды шапшаңдыққа, шыдамдылыққа, ұйымшылдыққа үйрету.
Шарты: балалар дөңгелене тұрып «қақпа» жасайды. Ортаға бір «тышқан» және бір «мысық» таңдалады. Мысық тышқанды ұстауға тырысады, ал шеңбердегі балалар тышқанды «қақпадан» өткізіп, мысықты өткізбей бөгейді.
Құралдар: мысық пен тышқан бетперделері.
Түлкі мен балапандар
Шарты: 7–8 баладан ойнайды. Бір бала — «түлкі», қалғандары — «балапандар». Белгі бойынша балапандар кең бөлмені айнала қашып, түлкіге ұстатпауға тырысады.
Құралдар: түлкі және балапандар бетперделері.
Боран
Үлкен залда ойналады. 8–10 бала қатысады. Бір балаға ақ түсті «боран» киімі кигізіледі. «Боран у-у-у!» деп жақындағанда, балалар гимнастикалық қабырғаға өрмелеп шығып үлгеруі керек.
Боран бір айналып өткенде ұсталып қалған бала «боран алып кеткен» болып есептеледі. Ойын 2–3 рет қайталанады.
Құралдар: ақ матадан тігілген боран киімі (жамылғы), гимнастикалық қабырға.
Ұйқыдағы аю
Бір бала аю бетпердесін киіп, орындыққа отырып «ұйықтайды». Балалар «орманда серуендеп» келе жатып, шулаған кезде аю оянып кетіп, балаларды қуады. Ұсталған бала аюдың «мекеніне» барып отырады, ойын жалғасады.
Құралдар: аю бетпердесі, орындық.
Ат жарыс
Ойын екі командаға бөлініп ойналады. Тәрбиешінің «Алға!» деген белгісі бойынша балалар ат шабысын бейнелеп жарысады. Мәреге бірінші жеткен команда жеңімпаз атанады.
Құралдар: ат кескіні бар бетперделер (немесе ат бейнесі бар құрал).
Сөз, ән және көңіл көтеру ойындары
Алақан соқпақ
Балалар дөңгелене отырып, бастаушыны таңдайды. Оған сүлгі (орамал) беріледі. Бастаушы шеңбер ішін айналып жүріп: «Алақаныңды тос!» — дейді. Ойыншы алақанын тосқанда, бастаушы сүлгіні тигізіп: «Сүлгі қайда?» — деп сұрайды.
Ойыншы басқа бір баланың атын атайды. Аты аталған бала тұрып алақанын тосады, ойын осылай жалғасады. Жақсы өлең айтып, ән салғандар ұпай жинайды.
Санамақ
Көпшілік қатысады. Ойын бастаушы бір адамды ортаға шығарып, оған бір тектес атауларды жаңылмай, кідірмей айту тапсырмасын береді. Мысалы: 10 ақынның немесе 10 өзеннің атын тоқтамай айту.
Дұрыс орындаса — жүлде алады, қателессе — ойыннан шығады.
Тасымақ (су тасу)
Екі жаққа ыдысқа су құйылып қойылады. Командалар (әр командада 3 адам) суды қасықпен қарсы беттегі бос кесеге тасиды. Су төкпей-шашпай әрі тез тасыған команда жеңеді.
Тасымалдау (қасықты ауыстыру)
Қарама-қарсы 3–4 жерге орындық қойылады. Бір жақтағы екі орындықтың үстіне бес-бестен қасық қойылады. Екі ойыншының көзі байланып, өз қасығын өзіне тиісті орындыққа бір-бірлеп көшіреді.
Егер қарсыласының орнына қойса — шатасқан болып есептеледі. Шатаспай бұрын бітірген ойыншыға сыйлық беріледі.
Қарамырза
Ойын басталар алдында ережесі түсіндіріледі. Белгі берілгенде қатар отырған ойыншы көршісіне: «Ассалаумағалейкум, Қарамырза!» — дейді. Сәлем алушы: «Уағалейкумассалам, бірінші Қарамырза» — деп жауап беруі керек.
Егер «Уағалейкум…» деп толық айтпай жауап берсе — ұтылады. Кейін жеңгендер мен жеңілгендер екі топқа бөлініп, жеңген жақ жаза белгілейді: ән айту, күй тарту, би билеу және т.б.
Айдапсал
Ойыншылар екі топқа бөлінеді: бір топ сыртқа шығады, екінші топ үй ішінде қалады. Жүргізуші сыртта тұрғандардың есімдерін іште отырғандарға бөліп, алдын ала белгілеп қояды.
Сырттағы ойыншылар кезекпен шақырылады. Кірген ойыншы өз есімі берілген адамды тауып алуы керек. Таба алмаса — айыптылар қатарына барады; тапса — сол адамның қасына отырады. Айып тартушылар өлең айтады, би билейді, т.б.
Шертпек
Ойыншылар орындыққа отырады. Жүргізуші орамалды иығына салып, ойыншылардың артында жүреді де, кенет бір ойыншының көзін екі қолымен басады. Сол сәтте жолдастарының бірі білдіртпей маңдайынан шертіп кетеді.
Жүргізуші көзін аша сала: «Шертпегімді тап!» — деп орамалмен арқасынан жеңіл түртеді. Таба алмаса — ортаға шығып өнер көрсетеді, ал тапса — шерткен адам айыбын тартады.
Қосымша ойындар мен үзінділер
Атқаума
Ойын 6 баламен 3-3-тен бөлініп ойналады. Үш бала қолдарын айқастырып «орындық» жасайды, ал төртінші (көзі таңулы) бала айқасқан қолға отырады. Балалар оны көтеріп жүріп, өлеңдетіп сұрақ-жауап айтады.
Егер қол жіберген сәтте бала құлап қалса — айып тартады; құламай тік түссе — ойын жалғасады.
Қуыр-қуыр қуырмаш
Бұл — саусақпен ойналатын, сөз ырғағына құрылған ойын. Бір бала қолын жұдырықтап, екінші балаға «ортанғы саусағымды тапшы» деп ұсынады. Дұрыс тапса — ұпай алады.
Ойын барысында бес саусақтың атаулары мен тақпақ жолдары айтылады, соңында баланың алақаны қытықталып, көңілді әсер береді.
Бөрік жасырмақ (мәтін үзіндісі)
Қатысушылардың бірі алыстау жерге барып, бөркін (немесе белгілі бір затты) жасырады және өзі де сол маңайға жасырынуы мүмкін. Қалғандары жасырылған затты іздейді. Кім бөрікті көріп алып үлгерсе — оны алуға тырысады, ал иесі бермеуге әрекет етеді.
Ескерту: Берілген мәтіннің осы ойыны түпнұсқада толық аяқталмаған, сондықтан мазмұны үзінді түрінде берілді.