Қылмыс мақсатында құжаттарды зақымдайды немесе жояды (құжатты өртеу, жырту, мәтіннің жеке жерін сызу немесе бояу төгу, т. б. ).
Құжаттарды қасақана бүлдіру және мазмұнын қалпына келтіру
Қылмыс жасау мақсатында құжаттарды зақымдау немесе жою жиі кездеседі: құжатты өртеу, жырту, мәтіннің белгілі бір бөлігін сызу, бояу төгу және басқа да тәсілдер. Криминалистикада мұндай құжаттардың мазмұнын анықтау және қалпына келтірудің арнайы әдістері қалыптасқан.
Негізгі мақсат
Зақымдалған құжаттағы мәтіндік ақпаратты мүмкіндігінше толық қалпына келтіру және бүлдіру тәсілін, қолданылған материалдарды, сондай-ақ ықтимал орындаушыны айқындауға көмектесетін белгілерді анықтау.
Жыртылған құжаттарды қалпына келтіру
Жыртылған құжаттарды қалпына келтіру үшін бөлшектер алдын ала сараланады. Әдетте олар қағаздың сапасы, сызықтары, штрихтың түсі, қолтаңба элементтері және басқа да айырым белгілері бойынша топтастырылады.
Бөлшектерді іріктеу
- Қағаз түрі мен қалыңдығы бойынша.
- Сызықтардың бағыты мен арақашықтығы бойынша.
- Штрих түсі, қолтаңба, мөр іздері сияқты белгілер бойынша.
Құрастыру логикасы
- Алдымен шеті немесе бұрышы бар, бір-екі жағы тегіс бөлшектер табылады.
- Орталық бөлік түрі мен мазмұны бойынша сәйкес бөліктермен толықтырылады.
- Құжат шыны үстінде жинақталып, үстінен екінші шынымен жабылады.
Құрастырылған жыртылған құжат шынының үстінде орналастырылады, кейін көлемі сондай екінші шынымен жабылып, жиектері желім лентамен бекітіледі.
Жанып кеткен құжаттармен жұмыс
Жанып кеткен құжат мәтінін айқындау мүмкіндігі көбіне қағаздың құрамына, жазу бояуының түріне, жану жылдамдығына және қызу деңгейіне байланысты. Мұндай құжатты тапқанда оны шашып алмау — басты талап.
Маңызды сақтық шарасы
Жанған құжаттарды қолмен немесе пинцетпен алуға болмайды: құрылымы морт болып, ұсақ бөлшектерге ыдырап кетуі мүмкін.
Алу және бекіту тәртібі
Құжатты алу кезінде қағаз немесе картон парағын пайдаланып, жайлап желпіп не үрлеп шынының үстіне орналастырады. Одан соң бүріккіш арқылы су буымен немесе глицерин ерітіндісімен ылғалдандырады. Сұйықтықтың ұсақ тамшылары құжатқа біркелкі түсуі үшін ағын жоғары бағытталады.
Құжат ылғалданғаннан кейін тегістеліп, үстінен басқа шынымен жабылады. Тасымалдау кезінде шыны жиектері қапталады. Балама ретінде құжатты мақта төселген қорапқа салуға болады, алайда зақым келтірмеу үшін оны криминалистік зерттеуге дербес шабарманмен жіберген дұрыс.
Мәтінді анықтау әдістері
Фототүсірілім және сәулелер
- Көлеңкелі жарықпен түсіру: қағазда қалған бедерлі штрихтарды айқындауға көмектеседі.
- Инфрақызыл түсіру: графит қарындашпен, күйе немесе темір тұзы бар баспаханалық бояумен жазылған, сондай-ақ жазу машинкасымен басылған мәтін үшін тиімді.
Қосымша зерттеу тәсілдері
- Термиялық өңдеу арқылы мәтінді айқындау.
- Рентген сәулемен түсіру, люминесценция, спектроскопия әдістері.
Жану сатылары және термиялық әдіс
Жанған құжат әртүрлі күйде болуы мүмкін: кебу сатысындағы, көмірленіп күйген, күлге айналған немесе көгерген. Егер көмірленіп күйген құжатты қызуға төзімді екі шынының арасына салып, муфельдік пеште күлге айналғанша қыздырса, оның түсі ағарады да, құрамында графит, күйе немесе темір тұзы бар штрихтар айқынырақ көрінуі мүмкін.
Сызылған және бояу төгілген мәтіндерді оқу
Сызылған немесе бояу төгілген мәтіндерді жарық сүзгілерін және электронды-оптикалық түрлендіргіштерді қолдану арқылы оқуға болады. Түсімен түстес сия төгілген жағдайда мәтін ультракүлгін сәуледе зерттеледі.
Практикалық тәсілдер
- Егер мәтінге күлгін немесе көк сия төгілсе, сол түске сәйкес жарық сүзгішпен фототүсірілім жасау арқылы мазмұнын анықтауға болады.
- Мәтін қағаздың бір бетінде ғана болса, қағазды бензинмен ылғалдандырып, оны жартылай мөлдір күйге келтіріп, өтпелі жарықта суретке түсіреді.
Жазу машинкасымен басылған мәтіндерді криминалистік зерттеу
Машинкамен басылған мәтіндерді зерттеу көбіне орындаушыны және жазу машинкасын сәйкестендіру, бір мезетте басылған дана санын анықтау, сондай-ақ мәтін мазмұнын өзгерту тәсілдерін айқындау мақсатында жүргізіледі.
Жалпы белгілер
- Басу тетігі (адымы) және оның шамасы.
- Жоларалық қашықтық.
- Клавиатура түрі, белгілер жиынтығы, шрифт түрі.
Басу адымы және оны өлшеу
Басу адымы — клавишті басқанда каретканың жылжитын қашықтығы. Ол бір қатарда орналасқан белгілер арасындағы арақашықтықты өлшеп, нәтижені белгілер санына бөлу арқылы анықталады. Өлшеу дәлдігі бірнеше жолды өлшеу арқылы тексеріледі; бұл үшін арнайы трафареттер мен өлшеу торлары қолданылады.
Әртүрлі жазу машинкаларында бас механизмінің адымы біркелкі емес және шамамен 2,12–3,00 мм аралығында болады.
Жоларалық қашықтық
Жоларалық қашықтық — осы жолдағы белгілердің төменгі шеті мен келесі жолдың астыңғы сызығы арасындағы арақашықтық. Оның біркелкі болмауы жоларалық тетігінің тоқтатып басылғанын немесе механизмнің ақауын көрсетуі мүмкін.
Шрифт өлшемдері мен түрлері
Биіктігі бойынша
- Ірі: 2,25 мм-ден жоғары.
- Орта: 2,0–2,25 мм.
- Ұсақ: 2,0 мм-ге дейін.
Ені бойынша
- Ені кең: 2,40 мм.
- Орташа: 2,30 мм.
- Жіңішке: 2,20 мм.
Әртүрлі маркалы жазу машинкаларының бірдей атаудағы белгілері тек өлшемімен ғана емес, элементтерімен де ерекшеленуі мүмкін.
Жеке (сәйкестендірушілік) белгілер
Нақты жазу машинкасын сәйкестендіру машинкамен басылған мәтінде көрінетін жеке белгілер бойынша жүргізіледі. Бұл белгілер механизмнің тозуы мен шрифт ерекшеліктерінен туындайды.
Механизмнен туындайтын белгілер
- Белгілердің тік немесе көлденең бағытта жылжуы.
- Белгілердің тік осьтен ауытқуы.
- Жоларалықтың жүйелі түрде бұзылуы.
- Бояудың біркелкі түспеуі, кіші және бас әріптердің параллель болмауы.
Шрифттің жеке белгілері
- Әріп элементтерінің қисаюы.
- Кескіннің (кесудің) жоғалуы.
- Кейбір штрих учаскелерінің кеңеюі.
Орындаушыға қатысты қосымша ақпарат
Машинкамен басылған мәтінде құжатты әзірлеген тұлға туралы да мәлімет беретін белгілер кездеседі: соғу күшінің бірқалыптылығы, жолдар мен сызықтарды сақтау дағдысы, қателердің болуы, мәтін мен бөліктерін бетке орналастыру ерекшелігі (беттерді нөмірлеу, тақырып, дата, қол қоюдың орналасуы және т.б.). Егер автор мен орындаушы бір тұлға болса, жазу тіліне тән ерекшеліктер (мазмұндау мәнері, лексикалық және грамматикалық сипат) де сәйкестендіруге ықпал етеді.
Қазіргі машинкалар және сараптамаға үлгілер дайындау
Қазіргі таңда рычагты-сегменттік машинкалардан бөлек, жазу блогында монолитті әріп таратқышы бар, оны жылдам ауыстыруға болатын, шрифтері біріздендірілген рычагсыз машинкалар да қолданылады. Мұндай машинкаларды басылған мәтін бойынша сәйкестендіру күрделірек: көбіне олардың нақты тобы мен түрін айқындау мүмкін бола бермейді. Дегенмен ұзақ пайдаланудан кейін тозуға байланысты бірқатар сәйкестендірушілік белгілер пайда болады.
Рычагсыз машинкаларды зерттеудегі ерекшеліктер
Сәйкестендіру негізінен рычагты-сегменттік машинкаларға қолданылатын әдістемеге ұқсас, бірақ қосымша назар аударылатын жайттар бар: шрифт маркасын анықтау (ол арқылы әріп таратқыштың маркасын да айқындауға болады), мәтіндегі бедерлі таңбалардың болуы, сондай-ақ лента бояуы қалдықтарының көрінісі.
Сараптама үшін қажет үлгілер
- Зерттелетін құжатпен бірге сол уақытта басылған 1–2 парақ шрифт үлгілері.
- Егер сараптама көп уақыт өткен соң тағайындалса, машинканың барлық белгілері бойынша таңба үлгілері шрифттерді жууға дейін және жуғаннан кейін алынады.
- Еркін үлгілер мазмұны жағынан зерттелетін мәтінге жақын болуы және дәл сондай қағазға басылуы тиіс.
- Эксперименттік үлгілерді білікті маман басуы керек; лентаның түсі мен қолданылу уақыты зерттелетін құжаттағы лентамен бірдей болуы қажет.