Еркін рыноктың тауарлы өндірісі
Тауарлы өндірістің пайда болу себептері
Тауарлы өндірістің шығу себебі — жеке меншік пен шаруашылық қатынастары арқылы өндірушілердің бір-бірінен оқшаулануы. Жеке меншік алғашқы қауымдық қоғамның ыдырау кезеңінде айқын көрінді. Тауарлы өндірістің даму сипаты айырбас пен рыноктың кеңеюіне тікелей тәуелді болды.
Тауарлы өндіріс натуралды шаруашылықтың дамуының нәтижесінде дүниеге келді: өндіріс көлемі мен мамандану өскен сайын, өнімді өз ішінде ғана тұтыну жеткіліксіз болып, айырбас қажеттілігі күшейді. Бастапқыда тауар айырбасы қауымдар арасында кездейсоқ кездесетін жағдай ретінде пайда болып, кейін біртіндеп тұрақты әдетке айналды.
Айырбас: “таза” қатынастардың көрінісі
Тауарлы өндіріс жағдайында адамдар арасындағы “таза” қатынастар еңбектің нәтижелерін айырбастау түрінде көрінеді. Бұл — әрбір жеке еңбектің қоғам тарапынан жанама түрде мойындалуының ерекше механизмі.
Айырбас өрісінде өнім өндіруге жұмсалған еңбек өлшенеді: қоғамдық қажеттілік пен жеке еңбек нәтижесі рынок арқылы “салыстырылып”, құндылық қатынастары қалыптасады.
Қоғамдық еңбек бөлінісі және мамандану
Тауарлы өндіріс ең алдымен қоғамдық еңбек бөлінісінің тереңдеуі арқылы қалыптасты. Жекелеген өнімдерді өндіруге мамандану өндірушілер арасында өнім айырбастауды қажет етті, ал мамандану еңбек өнімділігін арттыруға мүмкіндік берді.
Себеп
Мамандану нәтижесінде бір өндіруші барлық қажеттілігін өзі өтей алмайды.
Нәтиже
Айырбас тұрақты сипат алып, натуралды шаруашылықтың орнына тауарлы өндіріс бекіді.
Тауарлы қатынастардың әлеуметтік-экономикалық негіздері
Тауарлы қатынастардың ең басты негізі — қоғамдық еңбек бөлінісі. Әрбір өндіруші қоғамға қажетті өнімнің белгілі бір түрін шығаруға маманданып, соның есебінен еңбек өнімділігін арттырады және көбірек табысқа ие болады.
Бұған қоса, жеке меншікке байланысты өндірушілердің бір-бірінен оқшаулануы және өндірген өнімін өз қалауынша пайдалана алуы тауарлы өндірістің қажетті шартына айналады. Осылайша еңбектің нәтижесі тауарға айналып, қоғамдық өндіріс тауарлы өндіріс формасына көшеді.
Маңызды ескерту
Тауар айырбасы жеке өндірушілердің арасындағы байланысты рынок арқылы білдіреді. Ол биологиялық құбылыс емес, экономикалық процесс; сондықтан оның түпкі тамырын адам инстинктінен емес, өмірдің экономикалық жағдайларынан іздеу қажет.
Тауар өндірісінің қалыптасу шарттары: не жеткілікті, не жеткіліксіз?
Тауар өндірісін құрайтын экономикалық жағдайлар әртүрлі болғанымен, негізгілері — қоғамдық еңбек бөлінісі мен жеке меншікке сүйенетін өндірушілердің оқшаулануы. Тек еңбек бөлінісінің болуы өздігінен жеткіліксіз.
Тарихи мысал (К. Маркс келтірген жағдай)
Ертедегі Үндістанда қоғамдық еңбек бөлінісі жақсы дамыған қауым түрлері болған; еңбек бөлінісінің іріленген тоғыз түрі кездескен. Алайда өнімдер сауда-саттықсыз қауым мүшелеріне тегін бөлініп, ортақ меншікке негізделді. Кейін өнім мен құрал-жабдықтар нақты біреудің жеке меншігіне айналғанда жағдай түбегейлі өзгерді: енді ешкім ештеңені тегін бермеді, ал қажеттілікті қанағаттандыру үшін адамдар өзара келісіммен тауар айырбас қатынастарына түсті.
Демек, өндіріс құралдарына жеке меншік тауар өндірісін біржолата орнықтырып, оның даму процесін жеделдетеді.
Рынок үлгілеріне сәйкес тауарлы өндіріс модельдері
Әрбір рынок типіне тауарлы өндірістің белгілі бір моделі сәйкес келеді. Төменде кең тараған төрт үлгі берілген.
1) Дамымаған рыноктың тауарлы өндірісі (жай тауар өндірісі)
- Қоғамдық еңбек бөлінісіне және өндіріс құралдарына жеке меншіктің болуына сүйенеді.
- Тауар өндіруші ең алдымен өз еңбегіне негізделеді.
- Өнімнің тек белгілі бір бөлігі ғана рынокқа шығады; сондықтан бүкіл экономиканы толық қамтымайды.
2) Еркін рыноктың тауарлы өндірісі (рыноктық экономика)
Бұл модель жалпыға ортақ сипатқа ие болып, тауарлы қатынастар қоғам өмірінің басым бөлігіне таралады. Негізгі белгілері:
- Адамның жұмыс күші тауарға айналып, өз еңбегінің орнына жалдамалы еңбек кең таралады.
- Өндіріс тек жеке тұтыну үшін емес, негізінен рынок арқылы сатуға бағытталады.
- Еркін бәсеке басым болғандықтан, бұл кезеңді “еркін бәсеке дәуірінің капитализмі” немесе “еркін экономика” деп те атайды.
Мемлекеттің шаруашылыққа минималды араласуы “laisser-faire” (“қалай жүрсе, солай жүрсін”) қағидасымен сипатталады. Іс-әрекетті үйлестіруде рынок пен баға жүйелері негізгі рөл атқарады. Рыноктық экономика әсіресе машиналы өндіріс сатысында қалыптасты.
3) Реттелетін рыноктың тауарлы өндірісі
Бұл үлгі экономикада мемлекеттік және жеке сектордың қатар болуымен сипатталады. Екі сектордың да ресурстарды пайдалану, өндіріс, бөлу, айырбас және тұтынудағы үлесі жоғары.
- Мемлекет рынокқа белсенді араласқанымен, рыноктың реттеуші рөлі (“көрінбейтін қол”) толық жоққа шығарылмайды.
- Монополияландыру күшейген кезде қалыптасып, монополияны шектеу мәселесін алға шығарады.
Мемлекеттік реттеудің формалары
- Заң шығару
- Салықтық саясат
- Қаржылық саясат
Негізгі модельдері
- Әлеуметтік рыноктық шаруашылық (көбіне Германия)
- Аралас экономика (көбіне АҚШ)
- Корпоративтік экономика (Жапония, Швеция)
Айырмашылық, ең алдымен, мемлекеттік бағдарламалардың мақсаттық бағытымен анықталады. Әлеуметтік модельде негізгі міндет — азаматтардың мүддесін қорғау.
4) Деформацияланған рыноктың тауарлы өндірісі
Бұл модель әміршіл-әкімшіл экономикаға тән. Ол дамыған қоғамдық еңбек бөлінісі мен машиналы өндірістің болуына қарамастан, ұлттық экономиканы ұдайы әкімшілік тәсілдермен реттеуді және еркін нарықтық қатынастарды шектеуді (басып тастауды) білдіреді.