Ақша - несие
Қазақстандағы пайыздық саясаттың мәні
Ақша мемлекет пайда болмай тұрып-ақ айналымға енген және айырбас қатынастарының дамуына байланысты қалыптасқан. Уақыт өте келе ақша тауар ретіндегі сипатын біртіндеп жоғалтып, құнның жалпы баламасы қызметін атқаруға көшті.
1993: теңгенің енгізілуі
Қазақстан Республикасының ұлттық валютасы 1993 жылғы 12 қарашадағы Президент Жарлығымен енгізіліп, 1993 жылғы 15 қарашадан бастап айналымға шығарылды.
Ақша бірлігі
Ақша бірлігі — теңге. Теңге 100 тиыннан тұрады. Айналымдағы ақша белгілері банкноттар мен монеталардан құралады.
Ақша жүйесінің қалыптасуы және айналым қағидалары
Қазақстан өз төл теңгесін шығарғанға дейін кеңестік (кейін ресейлік) сомдарды қолданды. Ұлттық валютаның енгізілуі ақша жүйесін дербес жүргізудің құқықтық және институционалдық негізін күшейтті.
Ақша жүйесінің маңызды элементі — мемлекет белгілеген ақша айналымы. Ақша айналымына қолма-қол және қолма-қолсыз нысандағы ақша қозғалысы жатады.
Тиындардың айналымы және банктердің міндеті
- Екінші деңгейдегі банктер клиенттердің банк шоттарына қолма-қол тиындарды кедергісіз қабылдауға және операциялық кассаны қамтамасыз етуге міндетті.
- Заңды және жеке тұлғалардан тиындарды теңгеге және басқа да айналымдағы ақша белгілеріне айырбастау жүзеге асырылады.
- Қолма-қол тиынды ақша айналымынан алудың шектеулі мерзімі белгіленбейді; ол айналымнан толық шыққанша жүргізіледі.
Ұлттық Банктің рөлі: эмиссия және қолма-қол ақша айналысы
Қазақстан Республикасының аумағында қолма-қол ақшаны шығару, олардың айналысын ұйымдастыру және айналыстан алуды тек Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі жүзеге асырады. Бұл банкноттар мен монеталарды банктерге қолма-қолсыз эквивалентпен сату нысанында іске асады.
Ұлттық Банк банкноттар мен монеталардың қажетті мөлшеріне сұранысты анықтайды, оларды дайындауды ұйымдастырады, қолдағы ақшаны сақтау, жою және инкассациялау тәртібін белгілейді.
Заңды төлем құралы
Ұлттық Банктің айналысқа шығарған банкноттары мен монеталары Қазақстан аумағында олардың көрсетілген құнымен төлемдердің барлық түрі бойынша қабылдануға тиіс, сондай-ақ банк шоттарына салым ретінде енгізіледі және ақша аударымдары үшін қабылданады.
Айырбастау және жарамдылық
Тозған немесе бүлінген, бірақ толық көлемінің кемінде 70% сақталған банкноттар Ұлттық Банк және екінші деңгейдегі банктер арқылы шектеусіз айырбасталады. Ал жоғалған немесе жойылған банкноттар мен монеталар өтелмейді.
Қорғау және жауапкершілік
Ұлттық Банктен басқа ешкім оның шығарған банкноттары мен монеталарын жарамсыз деп жариялай алмайды. Банкноттар мен монеталарды заңсыз жасау, сондай-ақ санкциясыз эмиссия үшін Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес қылмыстық және мүліктік жауапкершілік көзделеді.
Ақша бірлігін ауыстыру өкілеттігі
Ақша бірлігін ауыстыруға Қазақстан Республикасы Президентінің құқығы бар. Президент ақша бірлігін қолдану тәртібін, мерзімін және шарттарын белгілейді.
Пайыз саясатының мәні: қайта қаржыландыру мөлшерлемесі
Ұлттық Банк өзі жүргізетін операциялар бойынша ресми қайта қаржыландыру мөлшерлемесін және өзге де мүдделендіру мөлшерлемелерін белгілейді. Бұл мөлшерлеме ақша нарығындағы жалпы ахуалға, несиеге сұраныс пен ұсынысқа, сондай-ақ инфляция деңгейіне тәуелді түрде айқындалады.
Пайыз саясаты нарықтағы мөлшерлемелерге ықпал етудің негізгі тетігі ретінде қолданылады. Оның басты мақсаты — айналымдағы теңге көлемін реттеу арқылы несиеге сұранысты төмендету, соның нәтижесінде ақша жиынының және инфляцияның өсу қарқынын баяулату.
Неге жоғары мөлшерлеме әсер етеді?
Жоғары пайыз мөлшерлемесі пайыз төлемдерін өсіреді, бұл өз кезегінде қаржыландыру құнын арттырады. Сондықтан пайыз саясатының нәтижесі бірден емес, белгілі бір уақыт аралығында көрінеді.
Сонымен қатар инфляциямен күрестегі маңызды факторлардың бірі — шетел валютасына деген артық сұранысты төмендету. Теңге енгізілгеннен кейін алғашқы кезеңде бағам айырмасынан алыпсатарлық табыс табу мүмкіндігі қысқа мерзімді капиталдың несиелік нарықтан валюталық нарыққа ауысуына ықпал етті, бұл ұлттық валютаның тұрақсыздығын күшейтті.
Мөлшерлеме — нарыққа «база»
Ұлттық Банктің мүдделендіру мөлшерлемесі ақша нарығындағы көптеген операциялар үшін пайыз белгілеудің базасы қызметін атқарады.
Жанама ықпал ету
Ресми пайыздар тікелей бақылауға жатпайтын несиелік ресурстар нарығындағы банктердің нарықтық мөлшерлемелеріне жанама түрде ықпал етеді.
Депозиттер мен инвестициялық ресурстар
Пайыз мөлшерлемелерінің нақты деңгейі депозиттердің банктерге ағылуын жандандырып, инвестициялау үшін әлеуетті ресурс қалыптастырады. Сұраныс пен ұсынысқа қарай қалыптасатын банкаралық несиелер, мемлекеттік қысқа мерзімді құралдар және қысқа мерзімді операциялар бойынша мөлшерлемелер, әдетте, Ұлттық Банктің мөлшерлеме саясатына байланысты өзгеріп отырады.
Ақша-несие саясаты: мақсаттар, типтер және құралдар
Ақша-несие саясаты — айналыстағы ақша жиынын, несие көлемін, сыйақы мөлшерлемесін өзгертуге және жалпы банк жүйесінің қызметін реттеуге бағытталған шаралар жиынтығы. Макроэкономикалық деңгейдегі негізгі субъект — Ұлттық Банк.
Соңғы жылдардағы басты бағдар: инфляцияны төмендету және теңгенің тұрақтылығын қамтамасыз ету.
Ақша-несие саясатының типтері
Рестрикциялық саясат
Екінші деңгейлі банктердің несиелік операцияларын шектеуге, талаптарды қатаңдатуға және сыйақы мөлшерлемелерін арттыруға бағытталады.
Экспанциялық саясат
Несие беру көлемін кеңейтумен, ақша жиынының өсуіне бақылаудың әлсіреуімен және сыйақы мөлшерлемесінің төмендеуімен сипатталады.
Ақырғы мақсаттар
- Экономикалық өсу
- Толық жұмысбастылық
- Бағаны тұрақтандыру
- Төлем балансын тұрақтандыру
Аралық мақсаттар
- Ақша жиыны
- Пайыз мөлшерлемесі
- Айырбас бағамы
Тікелей және жанама тәсілдер
Жанама құралдардың тиімділігі ақша нарығының даму деңгейімен тығыз байланысты. Нарықтық экономикада, әсіресе өтпелі кезеңде, тікелей және жанама құралдар қатар қолданылып, уақыт өте жанама құралдар басымдыққа ие болады.
Негізгі құралдар
Қайта қаржыландыру мөлшерлемесі
Ресми мүдделендіру мөлшерлемесінің деңгейін белгілеу.
Міндетті резервтер
ҚҰБ-те жинақталатын ең төменгі міндетті резервтер нормасын белгілеу; тартылған қаражаттарды мерзімі, көлемі және түрлері бойынша жіктеу.
Ашық нарықтағы операциялар
Мемлекеттік бағалы қағаздарды сатып алу және сату.
Несиелеу және валюталық интервенциялар
Банктерге және үкіметке несие беру; валюталық нарықтағы интервенциялар жүргізу.
Сандық шектеулер және дисконттық мөлшерлеме
Кейбір жағдайларда несиелік операциялардың жекелеген түрлерінің деңгейі мен көлеміне тікелей сандық шектеулер енгізу, сондай-ақ ресми есепке алу (дисконттық) мөлшерлемесін пайдалану.
Қорытынды түйін
Қазақстандағы пайыздық саясат — ақша-несие саясатының өзегіндегі құрал. Ол қайта қаржыландыру мөлшерлемесі арқылы нарықтық пайыздарға ықпал етіп, ақша жиынының динамикасын, несиеге сұранысты және инфляцияның қарқынын реттеуге бағытталады. Бұл тетік теңгенің тұрақтылығын қамтамасыз ету міндетімен тығыз байланысты.
Оқырманға ескерту
Мәтіндегі ұғымдар заңнамалық нормалар мен Ұлттық Банктің функцияларын жалпы сипаттайды; нақты тәртіптер уақыт өте жаңартылып отыруы мүмкін.