Қолымдағы ағашым
Домбыра, күй және аңыз: бір арнаға құйылған мұра
Ғасырлар қойнауында қалыптасқан музыкалық-эстетикалық асыл мұраларды қазаққа домбыра жеткізді. Күй мен оның әңгімесі қоса өріліп, домбыра мен аңыз қатар өрбіді: күйдің сарыны оқиғаны әсерлейді, ал аңыз күйді тереңдетіп, мағынасын айқындайды.
Әңгімеден аңызға дейінгі жол
С. Қасқабасовтың пайымдауынша, алғашқы рулық дәуірде бір адам (батыр, мерген) аңда не жорықта басынан кешкенін руластарына айтып береді. Бұл — жай әңгіме. Оны тыңдағандар өзгеге жеткізеді, жеткізген сайын өз жанынан желі қосуы мүмкін. Келесі тыңдаушы да өзінше баяндайды. Осылайша қарапайым әңгіме хикаяға, уақыт өте аңызға, ал одан әрі көркемделіп әпсана-хикаятқа айналады. Бұл — өмір шындығына тікелей қатысты үрдіс.
Аңыздың рухын күй сарыны күшейте алады; дәл сол сияқты күйдің өзі де аңыз арқылы кең тыныс алады. Домбыра бар жерде қазақтың тілі, өнері, тарихы бірге жүреді. Сондықтан аңыз-әңгімелер домбыра философиясын ашудың кілтіне айналады.
Бәйтерек пен домбыра: киелі үндестік
Ө. Жәнібеков келтіретін көне аңызда ханның қызы кедей жігітке ғашық болып, жігіт дарға асылады. Қыз екіқабат болып, мезгілі жеткенде егіз туады. Мыстан кемпір сәбилерді көз көрмес, құлақ естімес алыс жерге апарып, жап-жасыл үлкен бәйтеректің басына ұлды батысқа, қызды шығысқа қаратып іліп кетеді. Нәрестелердің көз жасы тамған ағаш солып, ақыры қуарады.
Уақыт өте қыз егізін іздеп жолға шығып, шаршап сол ағаштың түбіне аялдайды. Құлағына күмбірлеген сарын естіледі. Әуеннің қайдан шыққанын білгісі келіп ағаш басына көтерілгенде бәйтерек сынып, оның түбінен басына дейін іші қуыс екенін көреді. Екі ұшында бұтақтан-бұтаққа керілген ішектер бар екен: самал жел тербеткенде, ішектерден үн шығады. Қыз осы ағаштан аспап жасап алады. Батысқа қараған ішек босаң, шығысқа қараған ішек қаттылау керілген екен. Ол төменгі ішекті қызым — «Зарлық», жоғарғы ішекті ұлым — «Мұңлық» деп атап, домбыра тартып күй шығарады.
Мұндай аңыздардағы бәйтерек бейнесі домбыра болмысымен үндес: домбыра ағаштан жасалып, одан әуен туады. Жел мен дауылдың ағашқа әсерінен пайда болатын ызың-сыбдыр мен адамның қос ішекті тербетіп шығарған үні арасында табиғи сабақтастық бар. Бірінде — табиғаттың қозғалысы дыбысқа айналады, екіншісінде — адамның әрекеті әуенге ұласады.
Үш әлемді жалғаған «әлемдік ағаш»
Е. М. Мелетинский әлемдік ағаш пен шаман арасындағы байланыстың ерекше тығыз екенін айтады: шаман әлемдік ағаштың көмегімен адамдар мен құдайларды, жер мен аспанды байланыстырып, дәнекер — медиатор қызметін атқарады.
Бәйтерек нені білдіреді?
Аңыздарда бәйтерек — дүниенің кеңдігін, үш әлемнің (жер асты, жер үсті, аспан) өзара байланысын білдіретін символ.
Домбыраның үні неге шақырады?
Домбырадан туған үн өмірдің мәнін ұғынуға, табиғат пен тіршіліктің айналымын сезінуге жетелейді.
Қазақ түсінігінде жалғыз ағашты қадір тұту салты да осы ұғыммен сабақтас: жапанда өсіп тұрған ағаштың бұтағына шүберек байлау, қасына түнеу, ыдыс қалдыру, тіпті құрбандық шалу — ағаш киесін құрметтеу белгісі. Бәйтерекке деген осындай ықылас оның «бойынан туған» домбыраға да эстетикалық қатынас ретінде ұласады.
Ағаштың киесі және Қашағанның уәжі
Арқалы жырау Қашаған ағаш пен домбыра байланысын қасиет деңгейінде түсіндіріп, «домбыра күнә» дейтін тар түсінікке қарсы уәж айтады. Оның толғауындағы негізгі ой: домбыра — «қу ағаш» емес, сан дәуірдің қызметін көтерген киелі ағаштың жалғасы; ағаш адамзат мәдениетінде бесік те, есік те, мешіт те, найзаға сап та болған.
Жырау домбыраның әр бөлшегіне (ішек, перне, құлақ, тиек) мән жүктеп, олардың «күнә» емес, мағына екенін меңзейді: аспаптың құрылысы да, үні де адам болмысын тазартатын, ойды ұштайтын құбылыс.
Табиғат үні — музыка бастауы
Музыка дыбыстан құралады. Жаңбыр, дауыл, жел, су сылдыры, құстардың үні, аң-құстың даусы мен қимылы — бәрі әуенге еліктеудің табиғи негізі. Табиғат өзгерсе, адамның ішкі әлемі де өзгеретіні туралы ой көптеген мәтінде қайталанады: дала мінезі — әуен мінезі.
Табиғатқа қатысты туған күйлер
- Сарыөзен
- Ертіс толқыны
- Бозтөбе
- Қызыл қайың
- Мұңлық-Зарлық
- Тәңірі күйі
- Аққу
- Құланның тарпуы
- Ақсақ құла
- Бозінген
- Шұбар ат
- Тепеңкөк
Табиғат дыбысын аспапқа «салу» арқылы музыкалық тіл қалыптасады: шағын үндердің жиынтығы уақыт өте жетіліп, дәстүрге айналады. Бұл — қазақ музыкасының табиғатпен етене байланысын танытатын ең айқын белгілердің бірі.
Қамыс, сыбызғы және құпияның дыбысқа айналуы
Ескендір патша туралы аңызда музыка табиғат арқылы ақиқатты сыртқа шығарады: патшаның мүйізі бар құпиясын жасыру үшін талай адам құрбан болады. Ақыры бір шаштараз құпияны ішіне сыйғыза алмай, құдыққа барып айқайлайды. Құдықтан қамыс өсіп шығып, қойшы сол қамыстан сыбызғы жасап тартқанда, оның үні «Ескендірдің мүйізі бар!» деген мазмұнға айналып, құпия елге тарайды.
Мұнда жер астынан шыққан қамыс, жер үстіндегі адам әрекеті және ауа арқылы тараған үн бірігіп, үш әлемнің арасындағы заңдылықты мегзейді: дыбыс — тек естілетін құбылыс емес, мағына таситын күш.
Шамандық дәстүр және музыканың «ауыр жүгі»
Шамандық қасиет адамға өз еркімен келе салмайды: ол көбіне тағдырдың жазмышы ретінде қабылданады, көтеруі ауыр, жауапкершілігі зор. Мұндай қасиет үйретумен емес, белгілі бір күш арқылы беріледі деген түсінік кең тараған. Оны қабылдаушының ішкі қуаты, рух кеңістігі мықты болуы керек.
Далалық әңгімелерде бақсының қобыз тартуы киіз үйдің шайқалуымен, құйынның тұруымен қатар суреттеледі. Бұл жерде музыка — жай өнер емес, әлемдер арасын жалғап тұрған ықпал ретінде көрінеді.
Қорқыт ата — жыраулардың үлкен пірі ретінде аталып, қобыз үнінің тұтас дүниені ұйытуы туралы сюжеттер музыканың «құдірет» мәртебесін айқындай түседі.
Қорқыт туралы аңыз: үннің ажалды тежеуі
Қорқыт туралы хикаятта ол дүниені шарлап жүріп, еліне қайтып келеді де, желмаясын сойып, терісімен қобызының сыртын қаптайды. Құрғақ жерде тұрса ажал жетеді деген қауіппен Сырдария суына кілем төсеп, сонда отырып қобызын үздіксіз тартады. Оның күйлерін бүкіл дүние — жан иесі түгел ұйып тыңдайды, ал ажал жақындай алмайды.
Бұл аңыз музыкаға ең биік мән жүктейді: үн — адамның қорқынышын жеңілдететін, уақыттың қысымын баяулататындай көрінетін рухани күш.
Түс, аян және дарынның келуі
Көптеген жырау, ақын, емші, көріпкел туралы әңгімелерде дарын түс арқылы беріледі. Мұрын жырауға қатысты деректе Сеңгірбайдың «ұйықтап қалғанда біреу аузыма сұйық нәрсе құйды, оянсам кеудемді өлең кернеді» дегені осы ұғымды бекіте түседі.
В. М. Жирмунскийдің жазуынша, кейде мал бағушы болашақ бақсы ашық далада ұйықтап жатып түсінде белгісіз кісіден (көбіне әулие кейпінде) «домбыра тарт, жыр айт» деген аян алады. Оянған соң өлең қонады; ал егер ол өнерден үзілді-кесілді бас тартса, бақытсыздыққа не ауру-сырқауға душар болады деген наным бар.
«Күй» ұғымы және көкпен байланыс
Күйдің арғы тегі «көк» ұғымымен сабақтас деген ой бар. Көне түсінікте көк пен су бір кезде бір ұғым болған: бірі — жоғарғы аспан, бірі — төменгі аспан ретінде қабылданып, екеуі де космостық мағынаны білдірген. Қ. Жұбанов музыканың алғаш шығуын адамның сыртқы табиғатпен астарлы араласуы деп түсіндіреді — бұл да музыканың аспандық-ғарыштық мағынаға жақындығын аңғартады.
Махмұд Қашғари XI ғасырдағы «Диуани лұғат» еңбегінде «көк» сөзін мысалға алып, оны «ән салып тұр» мағынасында түсіндіреді. Бұл да көк — әуен — күй арасындағы көне семантикалық байланысты байқатады.
Музыканы түсіну: ұлттың ішкі өлшемі
Музыканы түсінген адам әуен арқылы тазарып, көркейеді; ал түсінбегенге ол құбылыс беймәлім болып қала береді. Бүгінде музыканы, әсіресе ұлттық музыканы түсінбеушілік жиі айтылатын мәселе. Мұның бір себебі — ұлттық тәрбиенің салмағы ауытқып, тіл, дін, өнер үштағанын ұрпақ бойына толық дарыту әлсіреуінде.
Шығыс деректерінде патша баласының тектілігін музыка тыңдату арқылы сынағаны айтылады: түрлі аспаптан шыққан әркелкі әуенге баланың бірінші қайсысына еліктейтіні — оның болмысын аңғартатын өлшем ретінде алынған. Бұл — музыканың адам табиғатына әсері терең екенін меңзейтін ишара.
Домбыраның қос ішегі: үйлесімнің моделі
Бәйтерек табиғаттың бір бөлшегі, ал табиғаттың өзінде жарасым мен жұптылық идеясы бар деп қарасақ, домбыраның да «жұп» сипаты ойға оралады. Домбыраның екі ішегі — өзара үйлесімге ұмтылған біртұтас жүйе. Дәстүрлі түсіндіруде төменгі ішектің жіңішке, шіңкілдек үні нәзіктікке; жоғарғы ішектің қоңыр, жуан үні салмақтылыққа жақындатылып айтылады. Екі ішектің үндесуі — қарама-қарсылық емес, жарасым.