Қасың менен досыңды
Достық туралы нақылдар
Бұл жинақта қазақтың достық, жолдастық, татулық, көршілік және адамдық мінез туралы қысқа да нұсқа тәмсілдері берілген. Ой түйіні айқын: жақсы жолдас қуат береді, жалған дос қауіп әкеледі, ал бірлік – ырыстың өзегі.
Дос пен дұшпан: айырмасы айқын
Дос — егіз, дұшпан — сегіз.
Айрылысар дос ердің алдынғы қасын сұрайды.
Жаман дос жауыңмен бірге шабады.
Жалған достан жау артық.
Дос жылатып айтар, дұшпан күлдіріп айтар.
Бұл нақылдар достың өлшемін «жақындық» емес, «адалдық» пен «сын сәттегі мінез» екенін еске салады.
Татулық пен бірлік: берекенің бастауы
Тату үйдің бақыты тасыр, ұрыс-керіс үйдің ырысы қашар.
Татулық — табылмас бақыт.
Ұрыстың мерейі — ерлік, ырыстың мерейі — бірлік.
Жартыны жарып жеген — татулықтың белгісі.
Жолдастық: сапар мен сынның серігі
Жолдас — жол үстінде танылады: бір күні тірек, бір күні сынақ.
Жолдасы көптің — олжасы көп.
Жолдасты жол айырады.
Жолдасың жақсы болса, «жолым ұзын» деме.
Жолдасың жаман болса, «қолым ұзын» деме.
Елсізде ит те жолдас.
Тар жерде табысқан, кең жерде келіседі.
Жолдасың соқыр болса, сен де бір көзіңді қысып қой.
Көрші, ағайын, орта: күнделікті өмірдің өлшемі
Көршің қолайлы болса, қораң кең.
Қадіріңді білгің келсе, көршіңнен қарыз сұра.
Аталастан ауылдас жақын.
Жақсы көрші тапқаның — мол олжаға батқаның.
Ескі дос, жаңа дос: қадір мен қызғаныш
Жаңа дос келгенде, ескі достың көзінен жас шығады.
Заттың жаңасы жақсы, достың ескісі жақсы.
Біреу жаныңа жолдас, біреу малыңа жолдас.
Дос та дос, дұшпан да дос — мал барында.
Адалдық пен әдеп: досқа қатысты жауапкершілік
Досқа жақсылық жасау — парыз, ал дос арқылы пайда іздеу — мінездің сыналатын жері.
Қимас досың сұраса, қимасыңды бересің.
Пайданың зоры — дос үшін шеккен зиян.
Досыңды мақтағаның — өзіңді жақтағаның.
Дос тұтқанды қадірле.
Өз басыңды дауға берсең де, жолдасыңды жауға берме.
Айрылмас досыңа қайырылмас сөз айтпа.
Сақтандыратын ескертулер
Досыңа өтірік айтпа, дұшпаныңа сырыңды айтпа.
Досыңмен көп сөйлеспе — жолынан қалтырасың; дұшпаныңмен көп сөйлеспе — сырыңды алдырарсың.
Күлме досыңа — келер басыңа.
Досқа ауырлығыңды салма, достан қарыз алма.
Дос таңдаудың өлшемі
Тектімен достас, тексіз доспен қоштас.
Жаман туғаның болғанша, жақсы жолдасың болсын.
Екі жақсы қосылса — өлгенінше дос болады; екі жаман қосылса — өлгенінше қас болады.
Есептескен дос болмайды.
Есепті дос айрылмас.
Нағыз дос дұшпан болмас.
Қорытынды ой: дос — тірек, мінез — таразы
Дос көтерер көңілді, мал көтерер өлімді.
Дос таппай көңіл тыным таппас.
Тістем нанның қадірін тарыққанда білерсің, анық достың қадірін зарыққанда білерсің.
Дос — сән емес, сынға қалғанда сүйеу болатын серік. Жолдастықтың ең биік өлшемі — адалдық, ал оны ұстап тұрған тірек — татулық пен бірлік.
Қосымша нақылдар
Жаман жолдастан мықты таяқ.
Қасың мен досыңды қас-қабағың танытар.
Ауыл итінің достығы — сүйек тастағанша.
Ерегескен ел болмайды, есептескен дос болмайды.
Досы көппен сыйлас, досы азбен сырлас.
Жолдасын тастаған жолда қалар.
Шошқаға ерген балшыққа аунар.
Жақсымен жүрсең, жақсы боларсың; жаманмен жүрсең, жын ұрып, бақсы боларсың.
Досы көптің жаны семіреді, асы көптің тәні семіреді.
Досыңның досын — досың ет.
Құрдастардың құдайы бір.
Әкесі құрдастың баласы да құрдас.
Аз қайғыны ас басады, көп қайғыны дос басады.
Денең сау болса, «жарлымын» деме; жолдасың көп болса, «жалғызбын» деме.
Дос сыртынан мақтар, дұшпан көзіңе мақтар.
Айрылғысы келген дос — аяулыңды сұрайды.