Жеткіншек жастың ерекшеліктері
Жеткіншек шақ: ең күрделі кезеңнің сипаты
Педагогикалық тәжірибеде баланың жан-жақты дамуы мен мінез-құлқының қалыптасуы тұрғысынан 10–15 жас аралығы ең қиын кезеңдердің бірі болып саналады. Осы уақытта кей оқушылардың тәртібі нашарлап, оқу үлгерімі төмендеуі мүмкін; қыздар мен ұлдардың өзара қарым-қатынасы да бірқалыпты бола бермейді. Кейбір балаларда қоғамнан жатсыну, тұйықталу белгілері байқалады.
Бастауыш жасындағы бала
Әлемге қызығушылықпен, балалық аңғалдықпен қарайды; ересектердің бағасына көбірек сүйенеді.
Жеткіншек
Қоршаған ортаны бағалап, өз ұстанымын қалыптастырады; принципшілдік күшейіп, ымыраға келу қиындауы ықтимал.
Сыншылдық, әділет сезімі және ішкі қайшылық
Жеткіншек өмірдің күнделікті қарым-қатынастарына тереңірек енеді: енді ол тек қажеттіліктерін қанағаттандырумен шектелмей, өзі игерген қағидаларға сүйеніп әрекет етуге тырысады. Көп жағдайда ол айналасындағының бәріне сын көзімен қарайды, жалғандыққа төзімсіз келеді. Тіпті өзі жақсы көретін адамдардың кемшілігін байқап, соған күйзелуі де мүмкін.
Ересектерге маңызды белгі
Сыншылдықты «тәртіпсіздік» ретінде ғана емес, тұлғалық өсу процесінің бір көрінісі ретінде түсіну қажет. Дұрыс бағыт берілсе, ол әділеттілікке, жауапкершілікке және саналы таңдау жасауға ұласады.
Қарым-қатынастың қайта бейімделуі
Өтпелі кезеңдегі негізгі процестердің бірі — жеткіншектің ата-анамен, мұғалімдермен, жалпы ересектермен және құрбы-құрдастарымен қарым-қатынасында қайта бейімделудің жүруі. Бұл процесс бірте-бірте де, аяқ астынан да көрінуі мүмкін. Себебі жеткіншек үшін ересек адам мен қатарластың мәртебесі бірдей қабылданбайды; әр ортадағы талап, ықпал, күту деңгейі әртүрлі.
Отбасы
Тәуелсіздікке ұмтылыс күшейеді; бақылау мен сенім балансы сыналады.
Мектеп
Мұғаліммен қатынас оқу мотивациясына тікелей әсер етеді; әділ талап ерекше маңызды.
Құрбы-құрдас
Өз орнын табу, бедел, жақындық пен қабылдану қажеттілігі алдыңғы қатарға шығады.
Музыка және эмоциялық әлем
Жеткіншектерді өмір ортасының қарама-қайшылықтары қызықтырады; олардың негізгі қажеттіліктерінің бірі — өздерінің айналадағы адамдарға қарым-қатынасын анықтап, әлемдегі орнын табу. Бұл кезеңде музыка ерекше рөл атқарады: ол адамның сезіміне ықпал етіп, толқу үстіндегі жанға «тіл» табады. Сондықтан жеткіншектің тыңдайтын музыкасы мен мазмұнына мән беру маңызды.
Педагог пен ата-анаға ұсыныс
- Тыйым салудан бұрын — қызығушылығын сұраңыз, мәтін мазмұнын бірге талдаңыз.
- Күйзеліс, агрессия, оқшаулану күшейсе — әуен/контент әсерін де ескеріңіз.
- Музыканы эмоцияны реттеу құралы ретінде дұрыс қолдануға бағыттаңыз.
Достықтың орны: «екінші мен» феномені
Жеткіншек өзіне дос болатын адамды көбіне өз ұжымындағы құрбылар арасынан табады. Дос — тек бірге ойнайтын, жанжалдасып қалатын, татуласатын, сапарға шығатын жолдас қана емес. Ол — жеткіншектің «екінші өзі»: қызығушылығы мен сезімінің куәгері, ойын түсінетін адам, әрі жақсы ниеттегі сыншы.
Негізгі педагогикалық идеялар
Жеткіншектермен жұмыста нәтиже беретін бағыт — баланың тұлғалық мүмкіндігін қолдап, әрекет арқылы дамуына жағдай жасау. Төмендегі ұстанымдар оқу-тәрбие процесін жүйелеуге көмектеседі:
-
Жетістікке жағдай жасау
Іс-әрекет түрлерінде табысқа жетуге мүмкіндік беру — өзіндік бағалауды тұрақтандырады.
-
Өзін сенімді ұстауға үйрету
Сынып ұжымы алдында ойын айту, жауап беру, пікір қорғау мәдениетін қалыптастыру.
-
Құндылықтарды қалыптастыру
Әдеп, жауапкершілік, әділдік, еңбекқорлық секілді бағдарларды нақты тәжірибемен бекіту.
-
Рухани даму мен қатынасты кеңейту
Қарым-қатынас мәдениетін дамытып, эмоцияны реттеу дағдыларын нығайту.
Ұйымдастырудың маңызды міндеті
Бұл жаста әр оқушымен мектепте және мектептен тыс уақытта жеке жұмыс жүргізу маңызды. Әдептілік сақталған, педагогикалық ұстамдылық пен шыдамдылыққа негізделген жүйелі қолдау ғана жас ерекшелігі қиындығын жеңілдетеді.
Мұғалім–оқушы қатынасы: нәзік тепе-теңдік
Мұғалім мен оқушы қарым-қатынасында сан алуан жағдайлар кездеседі. Жеткіншекпен қатынас олардың көңіл күйі құбылмалы болғандықтан күрделене түседі: бірде жеңіл әрі еркін болса, бірде тез жараланғыш, күйгелек сипат алуы мүмкін. Педагог әр нақты жағдайда оқушының өткір мінез көріністерін жұмсартатын, бірақ тұлғасын жаншымайтын дұрыс коммуникация тәсілін таба білуі тиіс.
Үйретілетін дағдылар
- Өз сезімін басқару және эмоцияны тану.
- Шындықты қабылдау, факті мен пікірді ажырату.
- Өз қатынасын бағалау және өзгеге құрметпен қарау.
Жеткіншек жастың жиі байқалатын ерекшеліктері
- Барлығын өз бетімен істеуге ұмтылу, ересек қамқорлығынан «құтылғысы келу».
- Тапсырманы жаттап айтудан гөрі, өз сөзімен түсіндіруге тырысу.
- Ересектерді сынға алып, кейде өрескелдікке дейін баруы.
- Өз мүмкіндігін жоғары бағалау: талап қоюда «ересек», ал орындауда әлі тұрақсыз болуы.
Бұл ерекшеліктер дұрыс түсінілмесе, қырсықтық пен қарсыласу мінезін күшейтуі мүмкін.
Сабақтан тыс жұмыс және тәрбиелік форматтар
Оқушы мен мұғалімнің жеке қарым-қатынасы мектепте және басқа ортада әртүрлі себеппен, әртүрлі формада іске асады: сабақтан тыс әңгіме, үй жағдайындағы сөйлесу, жеке кеңес, серуен кезінде қысқа пікір алмасу, мектеп кештері, басқа мекемелердегі сұхбаттар. Төмендегі жұмыс түрлері тиімді болуы мүмкін:
Дәрісбаян
Халықтық психология мен педагогиканың бай мұрасынан алынған дерек, мысал, оқиға арқылы оқушының қызығушылығын оятып, қарым-қатынас мәдениетінің қыр-сырын түсінуге көмектеседі.
«Ашық микрофон»
Қоғамдағы қарым-қатынас мәдениетінің қалыптасуы мен дамуына ықпал ететін факторларды талқылауға арналған формат.
«Ұлы тұлғалар күні»
Абай, Ыбырай, Міржақып секілді тұлғалардың мерейтойына орай өтетін мазмұнды, құндылыққа бағыттайтын танымдық іс-шара.
Пікірсайыс
«Сіз мәдениеттісіз бе?», «Адам–қоғам–орта», «Әдептілік және қарым-қатынас» сияқты тақырыптарда екі топ ойларын қорғап, шешімдерін дәлелдейді.
Сыр-сұхбат
Қоғамдағы өзгерістерге сай адамдар арасындағы қатынастың құбылуы, жастар коммуникациясы және шешім жолдары туралы тәрбиелік әңгіме сағаты.
Қарсыластар сайысы
Алдын ала жиналған материалдар негізінде көкейкесті мәселе бойынша екі топ пікір таластырып, сараптап, тұжырым жасайды.
Нәтиже беретін шарт
Бұл тәрбиелік шараларды оқу-тәрбие процесімен тақырыптық тұрғыда сабақтастыра жүргізу оң нәтижеге жеткізеді.
Отбасы мен мектеп бірлігі: тұрақты әсердің кілті
Оқушы тәрбиесінің тиімділігі көбіне жанұя мен мектептің талаптары мен ынтасын үйлестіріп жұмыс істеуге байланысты. Бұл жерде мұғалімнің оқушы ата-анасымен өзара байланысы ерекше рөл атқарады. Бірлескен әрекет: оқушының үй жағдайындағы ерекшелігін жан-жақты түсінуге, жанұядағы қарым-қатынас стилін байқауға, сондай-ақ баланың үйірме мен секциядағы жетістігі мен қиындықтарын дер кезінде бағамдауға мүмкіндік береді.
Мұғалім үшін пайдасы
Ата-анадан алынатын ақпарат неғұрлым толық болса, педагогикалық ықпал да соғұрлым дәл әрі тиімді болады.
Ата-ана үшін пайдасы
Баланың мектептегі және мектептен тыс ортадағы мінез-құлқын салыстырып, қолдау бағытын дұрыс таңдауға көмектеседі.
Қақтығысты күшейтетін қателіктер және алдын алу
Ересектер баланы әрдайым түсіне бермейді. Қарым-қатынаста жеткіншекті бағындыру, үстемдік көрсету, «міндетті түрде тіл алсын» деген талап басым болғанда, бұл көзқарас қырсықтықты күшейтіп, ересек пен бала арасында текетірес туғызуы мүмкін.
Алдын алу жолы
Егер ата-ана, мұғалім, сынып жетекшісі және жеткіншектің айналасындағы ересектер осы жас кезеңінің ерекшеліктерін дұрыс түсініп, төзімділік пен түсінушілік танытса, бала өтпелі кезең қиындығын жеңілірек еңсереді.
Пайдаланылған әдебиеттер
- 1. М.М. Мұқанов. Жас және педагогикалық психология. Алматы: ҚазПИ, 1980.
- 2. Н.С. Ахтаева, А.І. Әбдіғаппарова, З.Н. Бекбаева. Әлеуметтік психология. Алматы: Қазақ университеті, 2007.
- 3. К.Н. Поливанова. Психологическое содержание подросткового возраста. Вопросы психологии, 1996.
Автор туралы мәлімет
Аға оқытушы: А.Р. Ерубаева, Ш. Есенов атындағы КМТжИУ, Ақтау қаласы.