Шоқанның туған атасы Уәли хан Абылай ханның үлкен баласы
Ағартушылық: Еуропадан басталған қозғалыс және қазақ қоғамындағы көрінісі
Ағартушылық Батыс Еуропада XVIII ғасырда қалыптасты. Оның көрнекті өкілдері қатарында француз философы Вольтер (1694–1778), неміс ойшылы И.Г. Гердер (1744–1803) және басқа да ғалымдар болды. Бұл кезеңде Батыс Еуропада феодалдық құрылым тоқырауға ұшырап, зиялы қауым қоғам дамуына жаңа бағдар іздеді.
Ағартушылардың негізгі мақсаты — халықтың сауатын ашу, білім тарату. Бұл XVIII ғасыр Еуропасы түгел сауатсыз болды дегенді білдірмейді: сауатты адамдар мен ғалымдар бар еді, бірақ білім көбіне үстем таптың қолында шоғырланды. Зиялылар мен қалың халық арасындағы алшақтық терең болғандықтан, ағартушылар көпшіліктің көзін ашуға ұмтылды. Соның нәтижесінде олар қоғамдық-саяси ойдың қалыптасуына елеулі ықпал етті.
XVIII ғасырдың соңындағы Ұлы Француз революциясы «Бостандық, теңдік, бауырластық» ұранымен көтерілсе, оның рухани алғышарттарын әзірлегендердің бірі — ағартушылар, әсіресе француз философтары еді.
Негізгі идея
Ағартушылық — білім арқылы қоғамды өзгерту, халықтың санасын ояту және әлеуметтік әділетсіздікті сын арқылы әшкерелеу дәстүрі.
Қазақстандағы ағартушылық: XIX ғасырдағы ерекшелік
Қазақстан жеріндегі ағартушылық негізінен XIX ғасырда кең өріс алды. Алайда қазақ қоғамының Батыс Еуропадан маңызды айырмашылықтары болды. Біріншіден, қазақ даласында үстем тап пен кедейлер арасындағы сауаттылық айырмасы айқын емес еді: халықтың басым көпшілігі бірдей деңгейде сауаты төмен болды. Екіншіден, қоғамдық сана мен еркіндік мәселесінде де жіктеліс күрт байқалмады; сөз еркіндігі қазақ арасында күнделікті өмірдің бір бөлігі ретінде қалыптасқан еді.
Дегенмен қазақ елінің өзекті проблемалары болды: ел бірлігін сақтау, сырттан қол сұғушылық пен отаршылдыққа қарсы халық наразылығын күшейту, жұрттың көзін ашу, еңбекке және білімге шақыру. Сондықтан қазақ ағартушылығын екі бағытта қарастырған жөн.
1) «Зар заман» поэзиясы: отаршылдық пен құндылық дағдарысын сынау
Бірінші бағыт патшалық Ресейдің қазақ жеріне терең енуінен туған қасіретті салдарларға қарсылықтан және қоғамға тауарлы-ақша қатынастары дендеп кірген сайын дәстүрлі өмір салты бұзылып, тұрпайы қатынастар орныға бастағанына алаңдаудан көрінді. Бұл бағыттың мақсаты — ел назарын күрделі өзгерістерге аударып, сананы ояту.
Өкілдері
- Дулат Бабатайұлы (1802–1871)
- Шортанбай Қанайұлы (1818–1881)
- Мұрат Мөңкейұлы (1843–1906)
- Алдыңғы буын: Бұқар жырау (1668–1781), Ақтамберді жырау (1675–1768), т.б.
Тоталитарлық тәртіп кезеңінде бұл ақындарды «патриархалдық өмірді көксеуші», «Ресейге қарсы кертартпа» деп бағалап, «Зар заман» өкілдері ретінде біржақты түсіндіру кең тарады. Алайда олардың мұрасы — елді кері тарту емес, керісінше халықтың тағдырын ойлап, екіжүзділік, зұлымдық, арамдық сияқты құбылыстардың өмір салтына айналуына қарсы үн қату болды.
2) Шоқан–Ыбырай–Абай дәстүрі: білім, еңбек, мәдени жаңғыру
Екінші бағыт — Шоқан Уәлиханов, Ыбырай Алтынсарин, Абай Құнанбаев бастаған ағартушылық қозғалыс. Олар қазақ халқын оқуға, білімге, еңбекке, кәсіпке үндеді; ескіліктің зиянды салттарын сынға алды. Әдістері әрқилы болғанымен, түпкі мұраты ортақ еді: елді прогреске бастау.
Түйін
Бұл дәстүрдің өзегі — оқу-ағарту, қоғамдық жауапкершілік және адамдық кемелдену.
Сын арқылы ояту: Дулат, Шортанбай, Мұрат толғауларындағы қоғамдық диагноз
Дулат тауарлы-ақша қатынастарының халық мінез-құлқына, салт-санасына тигізген кері ықпалын өткір тілмен сипаттады. Оның жолдары қоғамның күйреу белгілерін мінез деңгейінде көрсетеді:
Мынау азған заманда,
Қарасы — антқор, ханы — арам,
Батыры — көксер, басы — аман,
Бәйбіше — тантық, бай — сараң,
Боз баласы — бошалаң,
Қырсыға туды қыз балаң.
Мұрат жырау отаршылдықтың жерге сұғынуын нақты географиялық кеңістік арқылы сөйлетіп, елді азаттық күреске үндеуге дейін барады:
Еділді тартып алғаны —
Етекке қолды салғаны,
Жайықты тартып алғаны —
Жағаға қолды салғаны,
Ойылды тартып алғаны —
Ойдағысы болғаны.
Ұзақ уақыт «Зар заман» ақындарын прогреске қарсы, реакциялық құбылыс ретінде бағалау басым болды. Бірақ мәселенің мәніне үңілсек, олар терістеу арқылы қоғамды дұрыс нәтижеге итермелеуге тырысқан ойшылдар еді: отарлау саясатына қарсы сөз айтып, халық санасын оятты, күреске шақырды. Бұл бастауды XX ғасыр басында Міржақып Дулатов пен Ахмет Байтұрсынұлы сияқты тұлғалар жалғастырды.
XIX ғасыр контексі: Ресейдегі революциялық-демократиялық ой және ықпал
XIX ғасыр адамзат тарихында ерекше орын алады: көптеген елдерде революциялық-демократиялық қозғалыстар күшейді. Ресейде А.Н. Радищев бастаған бағытты жалғастырған А.И. Герцен, В.Г. Белинский, Н.Г. Чернышевский, Н.А. Добролюбов сияқты ойшылдар самодержавиеге, басыбайлылыққа, шіркеуге қарсы шықты. Олар шаруаларды күреске шақырып, материалистік тұрғыдан ой өрбітті. Сонымен бірге олардың бір бөлігі утопиялық социализм идеяларына да жақын болды.
Дәл осы кезеңде қазақ даласында да білімге, прогреске ұмтылған алдыңғы қатарлы ойшылдар бой көрсетті. Солардың ішінде Шоқан Уәлиханов, Ыбырай Алтынсарин, Абай Құнанбаевтың орны айрықша.
Шоқан Уәлиханов (1835–1865): ғылым мен демократиялық ойдың тоғысы
Шоқан Уәлиханов — қазақтың ұлы ғалымы, ориенталист, тарихшы, этнограф, географ, фольклорист, ағартушы-демократ. Оның атасы Уәли хан — Абылай ханның үлкен ұлы. Әкесі Шыңғыс Құсмұрында (қазіргі Көкшетау өңірі) аға сұлтан болған, Шоқан сол жерде дүниеге келеді.
1847 жылы Омбы кадет корпусына түсіп, 1853 жылы бітірді. Бұған дейін ауыл мектебінде оқып, арабша хат таныған. Корпуста оқыған жылдары досы Г.Н. Потанинмен бірге прогресшіл ұстаздардың ықпалымен дүниетанымы қалыптасты.
Экспедициялар және еңбектері
- 1855–1857 жылдары Іле, Жоңғар Алатауы, Ыстықкөл аймақтарына әскери-ғылыми экспедицияларға қатысып, Жетісу табиғатын, халықтардың тұрмыс-тіршілігін, ауыз әдебиетін зерттеді.
- Құлжаға барып, үш ай болып қайтты; сапар нәтижесінде құнды жазбалар қалдырды.
- 1857 жылы 27 ақпанда Орыс география қоғамының толық мүшесі болып сайланды.
- 1858–1859 жылдары Қашғарға құпия сапар жасап (Әлімбай атымен), саяси құрылыс, табиғат, кәсіп, әдет-ғұрып туралы мол дерек жинады.
1861 жылы науқасы асқынып, елге оралады. Ресми Петербург оны салқын қабылдады. 1864 жылы М.Г. Черняевтің Ташкент бағытына қатысты әскери отрядына шақырылады, бірақ Әулиеата мен Шымкент маңында бейбіт халыққа жасалған қатыгездікке наразылық білдіріп, отрядтан кетеді. 1865 жылы Тезектөре ауылында (қазіргі Алматы облысы, Алтынемел етегі) қайтыс болды. Ол кезде Шоқан отызға да толмаған еді.
Қоғамдық көзқарасы
Шоқан патша өкіметінің отаршылдық саясатына қарсы бағыт ұстанып, Ресейдегі прогресшіл демократтарға жақындады. Қазақ қоғамын демократиялық жолмен жаңартуды қалады. Оған қазақ даласына айдалып келген озық ойлы адамдардың ықпалы тиді; Ф.М. Достоевский, Г.Н. Потанин және басқа да тұлғалармен достық байланыста болды.
«Ең алдымен, өз туған халқымды, сосын Сібірді, сосын Ресейді, содан кейін бүкіл әлемді сүйемін», — деген сөзі оның интернационалистік болмысын аңғартады.
«Сот реформасы туралы жазбаларында» Шоқан реформалардың байлар мен сұлтандардың, би-болыстардың және отаршыл әкімшіліктің мүддесіне қызмет еткенін сынға алды. Халыққа нақты пайда тигізу үшін 1862 жылы Атбасар округіне аға сұлтан болуға талпынып, Достоевскийге жазған хатында мақсатын ашық айтады: жұртты шенеуніктер мен байлардың қиянатынан қорғау және оқыған басшының пайдасын көрсету.
Дін және мәдениет туралы пайымдары
Шоқан қазақ даласында исламмен қатар шамандық наным-сенімдердің де кең тарағанын талдап, діннің пайда болу себептерін гносеологиялық тұрғыда түсіндіруге ұмтылды. «Даладағы мұсылмандық туралы» еңбегінде ол діни догматизмнің ой еркіндігіне кедергі болатынын айтып, татар молдаларының ықпалын сынға алды. Қазақ жерінде орыс мектептерін ашудың қажеттігін де атап өтті.
Ол көшпелілерді «варвар» деп бағалайтын еуроцентристік көзқарасқа қарсы болды: қазақ тілінің, ауыз әдебиетінің байлығын, қолөнердің дамуын дәлел етіп, ғылыми уәж айтты. Шоқан еңбектерінің көптомдық жинағы қазақ және орыс тілдерінде жарық көрді.
Ыбырай Алтынсарин (1841–1889): мектеп, оқулық, жаңа педагогика
Ыбырай Алтынсарин — қазақ тарихындағы аса көрнекті ағартушы, жаңашыл педагог, жазушы, қоғам қайраткері. Ол Торғай өңірінде дүниеге келді. 1850–1857 жылдары Орынбор шекара комиссиясы ашқан қазақ балаларына арналған мектепте оқып, үздік тәмамдады. Әкеден ерте айырылып, атасы Балғожа бидің қолында тәрбиеленді.
Атамды сағындым деп асығарсың,
Сабаққа көңіл қойсаң басыларсың.
Ата-анаңды өнер білсең асырарсың,
Надан болып білмей қаларсың, аһ ұрарсың.
Орынборда оқып жүргенде ол айдаудағы орыс зиялыларымен араласып, шығыстанушы В. Григорьевтен дәріс алды. Елге оралған соң, халықтан қаржы жинап, мектеп үйін салдырды. Мектеп 1864 жылдың қаңтарында ашылды. Ыбырайдың мұраты айқын еді: қазақ жастарының гимназияларда, ауыл шаруашылығы академияларында оқып, білім алып, өз халқына қызмет етуі.
Оқулық және әдеби мұра
1879 жылы ол төрт бөлімнен тұратын әйгілі «Киргизская хрестоматия» (Қазақ хрестоматиясы) кітабын жазды. Сонымен бірге балаларды білімге шақырған өлеңдер мен әңгімелерін енгізді.
Өнер-білім бәрі де оқумен табылған.
Кел, балалар, оқылық,
Оқығанды көңілге ықыласпен тоқылық.
«Қазақтарға орыс тілін үйренудің бастауыш құралы» атты оқу кітабында ол грамматикалық ұғымдарды алғаш жүйелеп енгізіп, талдап көрсетті. Ыбырай мектеп ашумен шектелмей, халық училищелерінің инспекторы, Торғай уездік судьясы қызметтерін атқарды; мектептер, интернаттар, училищелер ашылуына ұйытқы болды, кітапханалар ұйымдастырды.
Еңбек этикасы және адамгершілік тәрбиесі
Ыбырай надандыққа қарсы шығып, еңбекті, адалдықты, отырықшылыққа бейімделуді насихаттады. «Бай баласы мен жарлы баласы», «Қыпшақ Сейтқұл», «Таза бұлақ» сияқты шығармалары осы идеяны көркем түрде жеткізеді. Мәселен, «Қыпшақ Сейтқұлда» еңбекпен күн көрген адамның өнегесі мен ұрлықтың соңы қорлыққа апаратыны салыстырылады.
«Таза бұлақ» әңгімесінде тастағы «Ей, жолаушы, болсаң осы таза бұлақтай бол» деген жазуды әр кейіпкердің әрқалай түсіндіруі арқылы адамгершілік өлшемдерін көпқырлы тәсілмен ұғындырады.
Ол патша үкіметінің қазақ балаларының ішінен тек тілмаш даярлауға бейім саясатын сынап, қазаққа тілмаштықтан гөрі өнер мен ғылым қажет екенін айтты. Сондай-ақ көшпелі тұрмыстың дамуға кедергі болуы мүмкін тұстарын атап, білім беру ісі отырықшылық мәдениетімен тығыз байланысты деген қорытынды жасады.
Отарлық реформаларға сын
Ыбырай 1868 жылғы «уақытша ережелердің» қазақ тұрмысын ескермей, күшпен өзгертуге ұмтылғанын, жерді тартып алып қоныстанушыларға беруге бейім болғанын ашық сынады. Ол кез келген реформаның алдында халықтың өмір салтын терең зерттеу қажеттігін, күштеу «қабілетті халықтың өзін де енжар күйге түсіруі мүмкін» екенін ескертті.
Ыбырайдың түйіні: «Білім — бізді қоршаған шындықты танып-білу». Сондықтан ол діни схоластикаға қарсы болып, мектептерінде дүниетанымдық, тәжірибелік оқуды күшейтті.
Абай Құнанбаев (1845–1904): ой, мінез және рухани жаңғыру
Абай Құнанбаев — қазақ халқының көрнекті ойшылы, ақын, ағартушы. Ол дәулетті Құнанбай әулетінде дүниеге келген. Абай тарихқа кемеңгер ақын ғана емес, өз заманының қоғам қайраткері, терең ойлы философ ретінде енді. Оның өлеңдері ықшам, тілі өткір, ойы терең, тәрбиелік мәні жоғары.
Халықтың «көкірегін ояту» миссиясы
Абай өлеңі мен қара сөздері арқылы халықты надандықтан, зиянды мінезден сақтандырып, мәдениетке, прогреске шақырды. Оның елге қарата айтқан ащы шындығы қоғамдағы селқостық пен талғамсыздықты нысанаға алады:
Қалың елім, қазағым, қайран жұртым,
Ұстарасыз аузыңа түсті мұртың.
Жақсы менен жаманды айырмайсың,
Бірі — қан, бірі — май боп енді екі ұртың.
Абай бос даурығуға, бекер мал шашуға, өтірікке, жалқаулыққа қарсы болды. Оның адам тәрбиесіне қатысты әйгілі өсиеті — мінезді түзету арқылы қоғамды түзетуге шақыру:
Бес нәрседен қашық бол,
Бес нәрсеге асық бол,
Адам болам десеңіз.
Өсек, өтірік, мақтаншақ,
Еріншек, бекер мал шашпақ —
Бес дұшпаның, білсеңіз.
Талап, еңбек, терең ой,
Қанағат, рақым ойлап қой —
Бес асыл іс, көнсеңіз.
Ол білім мен пайдалы әрекетті өмірдің өзегі деп білді. «Сен де бір кірпіш дүниеге, кетігін тап та, бар қалан!» деген жолдары әр адамның қоғамдағы орнын адал еңбекпен табуын меңзейді. Абай өнер үйренуге, шаруашылық жүргізудің қыр-сырын тануға, тіпті сауда мәдениетін түсінуге үндеді: «Егіннің ебін, сауданың тетігін үйреніп, ойлан, мал тап» деген ой — заман талабын ұққан көзқарастың көрінісі.
Негізгі түйін
Абай үшін ағартушылық — тек оқу емес, мінез түзету, еңбек культін орнықтыру, рухани жауапкершілік қалыптастыру.
Берілген мәтін осы жерде үзіледі; Абайдың әрі қарайғы ойлары да дәл осы арнада — елді бойкүйездік пен даңғазадан арылтып, саналы еңбек пен білімге бет бұруға шақыруға құрылған.