Ертіс өзен бассейні

Қазақстанның су қорлары: таралуы және негізгі сипаттамалар

(БҰҰ Даму бағдарламасының ақпараттық-аналитикалық шолуының мәліметтері бойынша, 2005 және 2008 жж.)

Жер беті суларының аумақ бойынша таралуы

Республика аумағында жер беті сулары біркелкі таралмаған.
Тянь-Шань мен Алтайдың биік тауларында өзен жүйесі өте тығыз: шамамен 1800 м/км².
Орманды дала және дала аймақтарында өзен торының тығыздығы 100–500 м/км² шамасында.
Шөлді аймақта ол 2 м/км²-ге дейін төмендеп, кей жерлерде нөлге жақындайды.

Өзендер мен су ағындары

Қазақстан аумағында 39 000 өзен, уақытша су ағатын арналар және сайлар бар. Бұл көрсеткіштер табиғи-климаттық айырмашылықтарға, рельефке және мұздықтар мен қар қорына тәуелді.

Солтүстік Қазақстан өзендері елдің су қауіпсіздігі мен шаруашылық жоспарлауында маңызды орын алады: су қорының маусымдық өзгеруі, трансшекаралық ағын және ластану факторлары басқаруды күрделендіреді.

Солтүстік Қазақстандағы негізгі өзендер: қысқаша деректер

Төмендегі кестеде ірі өзендердің жалпы ұзындығы мен су алабының көлемі, сондай-ақ олардың Қазақстан аумағындағы үлесі берілген (мәтіндегі бастапқы деректер бойынша).

Өзен	Ұзындығы, км (жалпы)	Су алабы, мың км² (жалпы)	Қазақстандағы ұзындығы, км	Қазақстандағы су алабы, мың км²
Ертіс	4248	1400	1592	234
Есіл	2450	1781	177	123
Тобыл	1591	800	426	130
Нұра	978	978	71,3	71,3

Ескерту: Бастапқы мәтіндегі кейбір көрсеткіштер берілімі біркелкі емес; кесте мәтінде қалай келтірілсе, сол деректер сақталып берілді.

Қазақстанның негізгі су шаруашылығы бассейндері

Қазақстан халықаралық өзен бассейндерінің құрамдас бөлігі болып табылатын сегіз өзен бассейніне бөлінеді:

Ертіс

Есіл

Тобыл–Торғай

Нұра–Сарысу

Орал–Каспий

Арал–Сырдария

Шу–Талас

Балқаш–Алакөл

Бассейндер бойынша шолу: қысым, тапшылық және ластану

Ертіс өзен бассейні

трансшекаралық

Қазақстандағы ұзындығы: 1200 км
Бассейн аумағы: 1,64 млн км²

Қазіргі уақытта өзен суы екі жасанды канал арқылы тармақталады: Ертіс–Қарағанды (485 км) және 2000-жылдардың басында Қытай аумағында Қарамай қаласындағы мұнай өндірісіне арналған канал (300 км).

Ертіс суын Астананың қажеттіліктеріне пайдалану үшін оны Есіл бассейнімен канал арқылы байланыстыру жобасы қарастырылып жатыр. Бұл өзенге түсетін антропогендік қысымды күшейтуі мүмкін.

Ластану факторлары

Тау-кен өндірісінің әсері
Семей ядролық полигонының тарихи салдары

Есіл және Тобыл–Торғай бассейндері

су тапшылығы

Есіл мен Тобыл өзендері Солтүстік Қазақстан аумағынан басталып, Ертіске қосылып, кейін Қазақстан–Ресей шекарасынан асып ағады.

Гидрологиялық тәртіптің (маусымдық құбылмалықтың) ерекшеліктеріне байланысты су қорларын тиімді пайдалану күрделі. Есіл бассейнінде жерасты суларының қоры салыстырмалы түрде аз болғандықтан, су тапшылығы жиі байқалады.

Ластану көздері

Өндірістік қалдықтар
Қалалардан шығатын тазартылмаған немесе жеткіліксіз тазартылған ағынды сулар

Нұра–Сарысу бассейні

өнеркәсіптік әсер

Нұра өзені: Ұзындығы 978 км
Бассейн көлемі: 58 100 км²

Нұра өзені Теңіз көліне құяды. Бассейн аумағында ірі өндірістік орталық — Қарағанды орналасқан, ал су қоры айтарлықтай шектеулі.

Ластанудың негізгі көздері — өндіріс қалдықтары мен кәріз жүйесінің ағындылары.

Ең ірі экологиялық тәуекел

Нұра өзенінің басты ластаушысы — Теміртаудағы карбид зауыты. Өндірістік технологияда катализатор ретінде сынап қолданылған. Соның салдарынан өзен түбінде шамамен 25 т сынап жиналған.