Популяцияның құрылымы
Популяция ұғымы және экологиядағы орны
Экологиядағы негізгі ұғымдардың бірі — популяция. «Популяция» сөзі латынның populus — «халық» деген сөзінен шыққан. Бұл терминді 1903 жылы В. Иогансен бір түр даралары топтарының генетикалық арақатынасындағы біртекті еместікті белгілеу үшін енгізген.
Популяция — белгілі бір географиялық аумақта тіршілік етуге бейімделген, генетикалық шығу тегі ортақ, бір түрге жататын дарақтар жиынтығы.
Популяция — қоршаған ортаның үнемі өзгеріп отыратын жағдайында санын тұрақты ұстап тұруға қажетті шарттармен қамтамасыз етілген белгілі бір түр ағзаларының элементарлы тобы.
Маңызды ой
Популяция — биологиялық бірлік ретінде өзіне тән құрылымы, қасиеттері және функциялары арқылы ерекшеленеді. Экологиялық жүйелер (соның ішінде популяциялар) үнемі өзгерісте және қозғалыста болады. Бұл олардың өнімділігіне, биологиялық алуантүрлілігіне және құрылымдық-функционалдық ерекшеліктеріне әсер етеді.
Популяция құрылымы және таралуы
1.1 Популяция туралы түсінік
Популяция топтық бірлік ретінде өзіне тән қасиеттерге ие, бірақ сонымен қатар әрбір дарақтың жеке ерекшеліктері де сақталады. Тірі материяның ұйымдасу жүйесінде популяциялық деңгей ерекше орын алады, өйткені дәл осы деңгейде түр ішіндегі өзгергіштік, бейімделу және табиғи сұрыпталу үдерістері айқын көрінеді.
1.2 Популяцияның құрылымы
Популяция құрылымы ең алдымен даралар саны және олардың кеңістікте таралуымен сипатталады. Ал популяцияның функциялары басқа биологиялық жүйелердің қызметімен ұқсас келеді.
Популяцияға тән негізгі қасиеттер
- Өсу және сан динамикасы
- Көбею және ұрпақ алмасуы
- Даму және құрылымдық өзгерістер
- Орта өзгерісіне бейімділік
- Генетикалық шығу тегі мен әртүрлілік
- Экологиялық жағдайлармен байланысы
Популяциядағы жануарлардың өзара байланыстары
Бір аумақта тіршілік ететін жануарлар бір-бірімен әртүрлі биотикалық қатынастар арқылы байланысады. Бұл байланыстардың кейбірі екі жаққа да пайдалы болса, кейбірі бір жаққа ғана тиімді немесе тіпті зиянды болуы мүмкін.
2.1 Популяциядағы өзара тиімді байланыстар
Мутуализм — түрлер арасындағы екі жаққа да тиімді қарым-қатынас түрі.
Нейтрализм — бір территорияда тіршілік ететін екі түрдің бір-біріне пайда да, зиян да келтірмей қатар өмір сүруі.
2.2 Біржақты тиімді байланыстар және антагонистік қатынастар
Комменсализм — екі түр арасындағы қарым-қатынас: бір түр өз әрекеті арқылы екіншісіне қорек немесе мекен табуға мүмкіндік береді, ал өзі айтарлықтай әсер көрмейді.
Бәсекелестік — экологиялық қажеттіліктері ұқсас түрлердің ресурстар үшін (қорек, мекен, жарық, орын) өзара тартысы.
Жыртқыш–жемтік және паразит–ие арасындағы қатынастар — тікелей қоректік байланыстар. Мұнда бір ағза екіншісінің есебінен тіршілік етеді.
Паразитизм — бір жануардың (паразиттің) екінші жануардың (иесінің) денесінің сыртында немесе ішінде тіршілік етіп, оның ұлпаларымен не сұйықтықтарымен қоректенуі. Нәтижесінде иесіне айтарлықтай зиян келтіреді және кейде өлімге де әкелуі мүмкін.
Қорытынды
Популяция — экологиядағы іргелі ұғым: ол белгілі бір аумақтағы бір түр дараларының генетикалық және экологиялық бірлігі ретінде сипатталады. Популяцияның құрылымы даралар саны мен таралуымен айқындалып, ал қасиеттері өсу, көбею, даму және орта өзгерісіне бейімделу арқылы көрінеді. Сонымен бірге, популяция ішіндегі және популяциялар арасындағы биотикалық байланыстар (мутуализм, комменсализм, бәсекелестік, жыртқыш–жемтік, паразитизм және нейтрализм) экожүйенің тұрақтылығы мен динамикасына тікелей әсер етеді.
Пайдаланылған әдебиеттер
Бастапқы мәтінде әдебиеттер тізімі көрсетілмеген. Бұл бөлімді нақты дереккөздермен толықтыру ұсынылады.