Қазақстандағы бейнелеу өнерін оқыту әдістемесінің дамуы, 20 ғасырдың 60 жылдарында педагогикалық институттардан бейнелеу өнері және сызу пәнінің мұғалімдерін дайындаумен тығыз байланысты
1960-жылдар: кәсіби даярлықтың басталуы
Қазақстандағы бейнелеу өнерін оқыту әдістемесінің дамуы ХХ ғасырдың 60-жылдарында педагогикалық институттарда бейнелеу өнері мен сызу пәні мұғалімдерін даярлау ісімен тығыз байланысты болды. 1964 жылы Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтында республикада алғаш рет осы бағыттағы мұғалімдерді жүйелі даярлау қолға алынды.
1969 жылға дейін бұл оқу орны елімізде бейнелеу өнері мен сызу мұғалімдерін дайындайтын жалғыз жоғары оқу орны болып, кейін де әдістемелік жұмыстарды кең көлемде жүргізу арқылы салаға көшбасшылық етті. Институттың алғашқы түлектері өзге қалалардағы педагогикалық институттарда арнайы кафедралардың ашылуына бастамашы болып, болашақ мамандарды даярлауға елеулі үлес қосты.
1969 жылдан кейін: өңірлік факультеттер және әдістемелік ықпал
1969 жылдан бастап Шымкент, Семей, Тараз педагогикалық институттарында ашылған көркемсурет және графика факультеттерінің түлектері Қазақстандағы әдістеменің дамуына айқын ықпал етті.
1970-жылдар: ұлттық өнерді сабаққа енгізу
1970-жылдардан бастап ұлттық бейнелеу өнері мен сәндік-қолданбалы өнер туындыларын бейнелеу өнері сабақтарында және сыныптан тыс жұмыстарда пайдалану, ұлттық өнер арқылы оқушыларға көркемдік білім беру идеясы қалыптаса бастады.
Баспасөздегі мақалалар
«Қазақстан мектебі», «Бастауыш мектеп» журналдарында Х. Кан, Ж. Балкенов, Қ. Ералин, Ә. Қамақов мақалалары жарияланып, ұлттық материалды сабақта қолданудың әдіс-тәсілдері талданды.
Негізгі бағыт
Қазақ бейнелеу өнері және сәндік-қолданбалы өнер үлгілері арқылы эстетикалық тәрбие беру, көркемдік білім қалыптастыру, сондай-ақ практикалық орындау кезеңдерін көрсету алдыңғы қатарға шықты.
Ою-өрнек пен қолөнерді оқытудағы нақтылаулар
Х. Кан мен Ж. Балкенов еңбектерінде түйетабан, қошқармүйіз сияқты ою-өрнектерді сәндік сурет салу сабақтарында қолдану жолдары айқындалып, орындау кезеңдері көрсетілді. Сонымен бірге қолөнер шеберлерінің тұрмыстық бұйымдарын оқушыларға таныстырудың әдістемесі қарастырылды.
1970–1980-жылдар: көркемдік білім, теория және сыныптан тыс жұмыс
Суретшілер мұрасын оқу үдерісінде таныстыру
Қ. Ералиннің әдістемелік еңбектерінде Ә. Қастеев, Қ. Телжанов, А. Ғалымбаева, Х. Наурызбаев, Г. Исмайлова, С. Мамбеев, М. Шаяхметов, С. Романов, Е. Сидоркин, Н. Нұрмұхамбетов, К. Баранов сияқты суретшілердің шығармаларын сабақта таныстыру арқылы көркемдік білім мен эстетикалық тәрбие беру әдістері ашып көрсетілді.
Негізгі тақырыптар
- Перспектива
- Жарық пен көлеңке
- Композиция
- Түстану заңдылықтары
Сыныптан тыс жұмыстар
Мектеп оқушыларына қазақстандық суретшілердің өмірі мен шығармашылығы туралы оқу-тәрбиелік іс-шаралар ұйымдастырудың мазмұны, формасы және әдіс-тәсілдері жүйеленді.
Сәндік-қолданбалы өнер: түрлері мен талдау әдістері
Ә. Қамақовтың еңбектерінде қазақ қолөнерінің түрлері, тарихы, бұйым жасау технологиясы және ою-өрнектерді талдау әдістері ұсынылды. Ою-өрнектердің геометриялық, зооморфтық, өсімдік тектес және аспан әлеміне қатысты түрлері түсіндіріліп, оларды оқушылардың жас ерекшелігіне сай бейнелеу жолдары қарастырылды.
Мектепке дейінгі және үйірме жұмыстары
Ұ. Ибрагимов еңбектерінде мектепке дейінгі жастағы балаларға бейнелеу өнерін үйрету жолдары көрсетіліп, ұлттық өнер туындыларының жас ұрпақ тәрбиесіндегі орны негізделді.
Қ. Әмірғазин зерттеулерінде теріні көркем өңдеу мәдениетімен таныстыру және үйірмелерде теріден қарапайым бұйымдар жасатудың бағдарламасы мен әдістемесі ұсынылды.
Е. Асылханов еңбектерінде ұлттық қолөнер материалдарын балабақшада, бастауышта, жоғары сыныптарда және арнаулы оқу орындарында қолданудың сабақтастығы айқындалып, бағдарламалар мен әдістемелік ұсыныстар берілді; ұлттық тоқыма бұйымдарының көркемдік ерекшелігі мен орындау технологиясына назар аударылды.
Сәулет ескерткіштері: мектеп тәжірибесіне енгізілуі
Суретші-педагогтар Д. Садықғалиев пен Қ. Ералин жалпы білім беретін мектепте сәулет өнері туындыларын қолданудың ерекшеліктеріне тоқталып, бағдарламалар мен әдістемелік нұсқаулар әзірледі. Олар оқушыларға Ахмет Ясауи, Арыстан-баб, Ибраһим ата, Қарашаш ана, Айша-бибі, Қарахан сияқты көне сәулет ескерткіштерін таныстырудың жолдарын айқындады.
Таныстыруда назарға алынған қырлар
- Тарихы мен мәнмәтіні
- Конструкциялық құрылымы
- Ою-өрнек жүйесі
- Қайта жөндеу (реставрация) технологиясы
- Туристік нысан ретіндегі құндылығы
1980-жылдар: бағдарламалар, ғылыми негіздеу және кадрлық өсім
ХХ ғасырдың 80-жылдарында әдістеменің дамуы ұлттық білім мен тәрбиеге бағдарланған оқу бағдарламаларының жарық көруімен, көркемдік білім беру мен эстетикалық тәрбие берудің теориялық мәселелерін зерттеудің басталуымен, сондай-ақ педагогикалық институттар оқытушыларының білімін жетілдіру жүйесінің күшеюімен сипатталды.
1977 жылдан кейінгі маңызды қадам
1977 жылдан бастап Қазақстанның жоғары оқу орындары оқытушылары Мәскеудегі жетекші оқу орындарына біліктілігін арттыруға жіберілді. Бұл үдеріс суретші-педагог ғалымдардың қалыптасуына ықпал етіп, ғылыми зерттеу тақырыптарын таңдауға, кәсіби мектептердің сабақтастығын күшейтуге мүмкіндік берді.
Мектеп бағдарламасы (80-жылдар)
Қазақ ССР Оқу министрлігі бекіткен бағдарлама (авторлары: Ә. Қамақов, М. Кенбаев) оқу материалдарын «жазықтықта бейнелеу», «композиция», «жапсыру», «сәндік сурет салу», «өнерді қабылдау» бағыттары бойынша жүйеледі.
Балабақшаға арналған бағдарлама
Ұ. Ибрагимовтың бағдарламасы мектепке дейінгі жастағы балаларды сурет өнеріне баулуға бағытталып, бейнелеу, жапсыру, аппликация және шығармашылық іс-әрекет арқылы эстетикалық қабылдауды дамыту міндеттерін нақтылады.
1980–1990-жылдар: психологиялық-педагогикалық зерттеулер
Бұл кезеңде Ә. Қамақов, Қ. Ералин, Ж. Балкенов, Қ. Әмірғазин, Б. Әлмұхамбетов, Ұ. Ибрагимов, Р. Мизанбаев, Е. Асылханов, Д. Садықғалиев, М. Жанаев сияқты ғалым-педагогтар бейнелеу өнерін оқытудың психологиялық-педагогикалық мәселелеріне басымдық беріп, әдістеменің теориялық негізін күшейтті.
1997–2000: 1–4 сынып оқулықтарының жарық көруі
Әдістеменің дамуындағы елеулі белес — Ұ. Ш. Ибрагимов, Қ. К. Болатбаев, Б. А. Әлмұхамбетов, З. Ш. Айдаровадан құралған авторлар тобының 1-сыныпқа арналған тұңғыш «Бейнелеу өнері» оқулығының 1997 жылы (Атамұра) жарық көруі. 2–4 сынып оқулықтары 1998–2000 жылдары жарияланды.
1-сынып оқулығының құрылымы
1-тарау: «Сурет салып үйренейік»
Құрал-жабдықтар, жарық-көлеңке, қарындашты ұстау, сызық түрлері, пішіндер, бояу түстері, композиция элементтері, өрнек түрлері және бейнелеу өнерінің негізгі түрлері.
2-тарау: тәжірибелік тапсырмалар
Табиғат құбылыстары, ертегі бойынша сурет салу, натюрморт, өрнек құрастыру, мүсіндеу, қағаздан бұйым жасау, жаңа жыл тақырыптары.
3-тарау: «Байқайық, талдайық, бейнелейік»
Қыс тақырыбы, халық өнері, үй жануарларын мүсіндеу, адам келбетін бейнелеу, ертегі және натюрморт бойынша жұмыстар.
4-тарау: «Сезейік, білейік, бейнелейік»
Көктем көріністері, ғарыш, сәулет өнері туралы түсініктер және табиғат аясында сурет салу.
2002–2004: әдістеме және жұмыс дәптерлері
2002–2004 жылдардан бастап осы авторлар құрамы әрбір оқулыққа арналған оқыту әдістемесін және жұмыс дәптерлерін шығара бастады. Бұл материалдар мұғалімдер мен оқушыларға арналған танымдық әрі әдістемелік қолдау құралына айналып, көркемдік білім беру мен эстетикалық тәрбие беру ісінде жетекші орын алды.
Оқу-әдістемелік құралдар: мазмұнның кеңеюі
80–90-жылдардан бастап бірқатар авторлардың оқу-әдістемелік құралдары жарық көрді. Бұл еңбектер сурет пен кескіндеме негіздерін, перспективаны, жарық-көлеңкені, түстануды, ою-өрнек салу мен қолөнер технологияларын, сондай-ақ сыныптан тыс жұмыстарды ұйымдастыру тәсілдерін жүйелеуге көмектесті.
Сурет салу негіздері
Ж. Балкенов пен Ж. Әлмұхамбетовтың «Сурет сала біл» еңбегі оқушыларды сурет пен кескіндемеге үйретудің негіздерін, орналастыру мен форма шығаруда жарық-көлеңкені қолдану әдістерін ұсынды.
Перспектива және бейнелеу тәсілдері
Б. Төлебидің «Сурет сала білесің бе?» еңбегі студенттерге перспектива мен жарық-көлеңке арқылы бейнелеудің жолдарын, адам мен табиғат көріністерін салу тәсілдерін қарастырды.
Теориялық ұғымдар жүйесі
Т. Мұсалимовтың «Сурет сала білу» еңбегінде өнер түрлері мен жанрлары, симметрия, ритм, үлестіру, перспектива, түстану заңдылықтары туралы мәлімет беріліп, нұсқаға қарап сурет салу мен сәндік сурет салудың ерекшеліктері нақтыланды.
Кеңістік түсінігін қалыптастыру
Қ. Ералин мен Қ. Тастемировтың еңбегі кеңістіктің түрлері, перспектива заңдылықтары және оқушылардың кеңістік туралы түсініктерін қалыптастыру жолдарын айқындады.
Қолөнер, керамика және ою-өрнек
Қ. Әмірғазиннің «Қазақ қолөнері» құралында қолөнер түрлері, технологиялары, шеберлер мұрасы, ою-өрнек жүйесі және оларды оқу-тәрбие үдерісінде қолданудың әдістері кең қамтылды.
Д. Кемешовтың «Керамика» еңбегі қыш өңдеу үйірмесін ұйымдастырудың мазмұны мен әдістемесін, материалдың құрамы мен өңдеу технологиясын және үйірме бағдарламасын ұсынды.
С. Төленбаев пен Ұ. Әбдіғапбарова еңбектерінде ою-өрнек түрлерін таныстыру, қағаздан үлгілер жасау, тәрбиелік мүмкіндіктерін ашу, сондай-ақ атаулардың түсіндірмелі сөздігін беру сияқты бағыттар қамтылды.
Ж. Барымбетовтың «Ою-өрнек салуға үйрен» құралында геометриялық, зооморфтық, өсімдік және аспан әлемі тектес өрнектер талданып, жаңа композициялар құрастыру үлгілері ұсынылды.
Суретшілерді таныстыруға арналған құрал
Қ. Ералин мен Ж. Халмуратовтың «Қазақстан бейнелеу өнері шеберлері» құралында оқушыларды Ә. Қастеев, Қ. Телжанов, С. Мәмбаев, М. Кенбаев, Е. Сидоркин, Н. Нұрмұхамбетов, А. Ғалымбаева, Г. Исмайлова, С. Романов, Х. Наурызбаев сияқты суретшілердің өмірі мен шығармашылығымен таныстыру әдістері берілді.
Терминология және аударманың ықпалы
Әдістеменің қалыптасуы бейнелеу өнері терминдерінің жүйеленуімен де тығыз байланысты болды. Е. Каменованың «Кемпірқосақтың түсі қандай» кітабының қазақ тіліне аударылуы (аударған Ә. Кекілбаев) көптеген терминдердің қолданысқа түсуіне ықпал етті. Сонымен қатар сәндік сурет салу сабақтарына лайық «Сәндік-қолданбалы өнер терминдерінің түсіндірме сөздігі» мұғалімдер мен сынып жетекшілерінің практикалық жұмысына қажет құрал ретінде бағаланды.
1990-жылдар: оқу жоспарларын жаңарту және жаңа зерттеулер
ХХ ғасырдың 90-жылдарында жоғары оқу орындарының оқу жоспарлары мен бағдарламалары қайта құрылып, бейнелеу өнері мұғалімдерін даярлау мазмұны жаңартылды. Бұл жұмыста Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің суретші-педагогтары (Б. Оспанов, Қ. Болатбаев, Р. Мизабаев, Н. Власюк, Т. Ордабеков, Б. Байжігітов және басқалар) маңызды үлес қосты.
Ғылыми-теориялық талпыныстар
Осы кезеңде әдістемелік мәселелерді ғылыми тұрғыда шешуге бағытталған зерттеулер күшейді: бейнелеу өнері сабақтарында халықтық педагогика элементтерін пайдалану, кескіндемені оқыту, керамика және коллаж үйірмелерін жүргізу сияқты бағыттар мектеп тәжірибесіне ықпал етті.
Мерзімді басылымдар: тәжірибе алмасудың алаңы
Қазақстанда бейнелеу өнерін оқыту әдістемесінің дамуында мерзімді баспасөз ерекше рөл атқарды. «Қазақстан мектебі», «Бастауыш мектеп» журналдарында әдістеменің сан алуан мәселелері талқыланып отырды.
2004 жылдан кейінгі бетбұрыс
2004 жылдан бастап «Мектепте, арнаулы және жоғары оқу орнында бейнелеу өнерін оқыту» атты арнайы мерзімдік басылым жарық көріп, мектептегі бейнелеу өнерін оқытудың мәселелеріне кең орын берді. Бұл басылым әдістеменің дамуына жаңа серпін әкелген маңызды алаңға айналды.
Түйін
Қазақстандағы бейнелеу өнерін оқыту әдістемесі бірнеше өзекті арна арқылы қалыптасты: мұғалім кадрларын жүйелі даярлау, ұлттық өнерді оқу мазмұнына енгізу, ғылыми-зерттеу жұмыстарын күшейту, бағдарламалар мен оқулықтар әзірлеу, терминологиялық негізді реттеу және тәжірибені баспасөз арқылы тарату. Осы факторлардың бірлігі пәннің білімдік және тәрбиелік әлеуетін кеңейтіп, мектеп тәжірибесінің сапасын арттыруға қызмет етті.