Агробизнесті мемлекеттік реттеу тегерішіндегі салықтық құралдар туралы қазақша реферат
Контекст: аграрлық сектордағы салық саясатының рөлі
Бизнесті, соның ішінде аграрлық секторды мемлекеттік реттеудің маңызды құралдарының бірі — салық саясаты. Ауыл шаруашылығы өндірісінің маусымдылығы, тәуекелдердің жоғары болуы және өндірістік циклдың ұзақтығы сияқты ерекшеліктері салдарынан көптеген елдер агробизнес үшін арнайы салық режимдерін енгізуге ұмтылады.
Қазақстанда және ТМД елдерінде реформаның бастапқы кезеңінде (1991–1993 жж.) агроөнеркәсіп кешені кәсіпорындары үшін жеңілдіктердің көп болуы кездейсоқ емес. Сол кезеңде бірқатар ауыл шаруашылығы кәсіпорындары үшін табыс салығының төмендетілген мөлшерлемелері қолданылды, кейбір кооперативтер мен шағын кәсіпорындар алғашқы жылдары табыс салығынан толық босатылды, ал әлеуметтік бағыттағы ішкі тұтынуға өткізілетін өнімдерге ҚҚС бойынша жеңілдіктер берілді.
1990-жылдардың басындағы жеңілдіктердің типтік үлгілері
- Ауыл шаруашылығы және қайта өңдеу кәсіпорындарының бір бөлігіне төмендетілген табыс салығы мөлшерлемелері.
- Кооперативтер мен шағын кәсіпорындарды алғашқы екі жыл табыс салығынан босату.
- Әлеуметтік инфрақұрылымға (мектеп асханасы, балабақша, аурухана және т.б.) өткізілетін өнімдерге ҚҚС жеңілдіктері.
- Жерді игеру, құнарлылықты қалпына келтіру, тәжірибелік және ғылыми мақсаттағы жерлер бойынша жер салығын алмау.
Өркениетті салық жүйесінің негізгі қағидалары
Ауыл шаруашылығын барлық салықтардан босату теориялық тұрғыдан да даулы. Өркениетті салық саясаты экономикалық шешімдерді бұрмалайтын қағидаларға сүйенбеуі керек, ал салық жүйесі әділетті, қарапайым және түсінікті болуы шарт.
Әділеттілік
Көлденең теңдік: бірдей жағдайда тұрған төлеушілер бірдей мөлшерде салық төлеуі тиіс.
Тігінен теңдік: табысы әртүрлі төлеушілердің салық міндеттемелеріндегі айырмашылық әлеуметтік нормаларға сай болуы керек.
Бейтараптық және қарапайымдылық
Салықтар нарықтық таңдауды бұғаттамауы тиіс. Белгілі бір сала табысын салықтан босату — бейтараптық қағидасын ашық бұзу.
Сонымен қатар, жүйе түсінікті әрі әкімшілендіруге ыңғайлы болуға тиіс — әйтпесе бақылау шығыны өседі, ал нәтижесі төмендейді.
Жаппай салықтық босатудың практикалық қиындықтары
Ауыл шаруашылығын салықтан босату кемінде үш күрделі мәселені күшейтеді: қандай қызметті босату керек, шығындарды қалай бөлу қажет, және аралас қызмет арқылы салық салынатын табысты «жасыру» тәуекелі.
1) Қызмет түрлерін және шығындарды бөлу мәселесі
Шаруашылық ішінде салық салынатын және салық салынбайтын қызмет қатар жүрсе, шығындарды әділ бөлу өте қиын. Мысалы, жүк көлігі мен жанармай шығындары қай қызметке жатқызылады? Мұндай бөлуді бақылау үшін тұрақты әрі терең тексеріс керек, ал бұл іс жүзінде әрдайым мүмкін бола бермейді.
2) Аралас қызмет арқылы табысты қайта бөлу
Егер шаруашылық ауыл шаруашылығына жатпайтын бағыттарды (өңдеу, қаптау, тасымалдау, бөлшек сауда) дамытса, онда табысты ішкі есеп айырысу арқылы қайта бөлу мүмкіндігі туады. Жалған сатып алу бағалары қолданылып, салық салынатын пайда салық салынбайтын нәтижеге «айналдырылуы» ықтимал.
3) Бағаға бақылау қажеттілігі, бірақ оның орындалуы қиын
Тектес (байланысты) кәсіпорындар арасындағы операцияларда трансферттік бағаға ұқсас бақылау қажет болады. Алайда кең ауқымды және ұсақ құрылымдар көп жағдайда мұндай бақылауды толық жүргізуге мүмкіндік бермейді.
ҚҚС: шағын кәсіпорындар мен фермерлер үшін ерекшелік
Қосылған құн салығын (ҚҚС) қолдануда шағын бизнес субъектілерін айналымына қарай босату тәжірибесі бар. Мұндай босатудың логикасы: шағын кәсіпорындар жүйеден тыс қалса, салық органдары мардымсыз түсім үшін мыңдаған декларациямен жұмыс істемей, ірі түсімдерге назар аударады. Сонымен қатар шағын субъектілер ҚҚС тәртібінің күрделі әкімшілігінен құтылады.
Қазақстанда 1996–1997 жылдары шаруа қожалықтарының саны айтарлықтай өскені байқалды: 1996 жылғы 1 қаңтарда 23 190 болса, 1997 жылғы 1 қаңтарда 29 995-ке жетті. Осындай ауқымда ҚҚС әкімшілігін толық жүргізу практикалық тұрғыдан күрделене түседі.
Талқылауға тұрарлық түйін
Тыңайтқыш, тұқым, жем сияқты өндірістік кірістер бойынша ҚҚС-тан босату ұсақ шаруашылықтар үшін өзін ақтауы мүмкін. Бірақ салық салуға болатын әрі кең қолданылатын кейбір ресурстарға (мысалы, отын) жеңілдіктің логикасы әрдайым түсінікті бола бермейді.
Реформа бағыты: жеңілдіктерді қысқарту және ынталандыруды нақтылау
Жақын тәжірибе көрсеткендей, агроөнеркәсіп кешеніне кең ауқымды жеңілдік беру бюджет кірісінің өсуіне де, ауыл шаруашылығы өндірісінің көлемін айқын арттыруға да автоматты түрде әкелмеді. Сондықтан 1995 жылдан басталған салық реформасының маңызды бағыты — салықтық жеңілдіктерді барынша қысқарту.
Салық кодексі шеңберінде агроөнеркәсіп кәсіпорындары үшін көптеген жеңілдіктер алынып тасталды. Дегенмен Қазақстан экономикасының аграрлық сипатын ескере отырып, ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіруші заңды тұлғалар үшін табыс салығының төмендетілген мөлшерлемесін (мәтіндегі логикаға сай — 10%) сақтап қалу маңызды деп танылды.
Инвестицияны ынталандыратын құралдар
- Салық салынатын табыстан өндірістік мақсатта алынған және орнатылған технологиялық жабдықтардың құнын шегеру мүмкіндігі.
- Шығындарды табыс есебінен жабуды кейінгі кезеңдерге ауыстыру, амортизацияны жеделдету арқылы негізгі қорды жаңартуға ынталандыру.
- Іскерлік қызметке тікелей байланысты шығындардың барлығын жылдық жиынтық табыстан шегеру арқылы салық базасын дәлірек анықтау.
Шаруа қожалықтары үшін ықшам салық салу: патент және қондырылған база
Шаруа қожалықтарының есеп жүргізуі, декларация тапсыруы және маусымдық әрі көптүрлі өнім құрылымы жағдайында нақты қаржылық нәтижені анықтауы жиі қиындық туғызады. Бұған қоса көптеген қожалықтар амалсыздан коммерциялық қызмет элементтерін де қатар алып жүреді. Сондықтан өтпелі кезеңде бюджетпен өзара қатынастың қарапайым әрі орындалатын жүйесі қажет.
Патент арқылы төлеу
Ақша айналымы шектеулі, қызметі қарапайым және жұмысшысы аз субъектілер үшін патент — әкімшілік ауыртпалықты азайтатын шешім. Бұл тәсіл есеп пен декларация жүктемесін төмендетеді.
Қондырылған (нормативтік) табыс базасы
Табыс жердің сапасына, дақыл/мал түріне және аймақтық жағдайға қарай гектарына шаққанда алдын ала белгіленуі мүмкін. Нақты және қондырылған табыс арасындағы айырма келесі кезеңдегі есепте ескеріледі (Еуропаның кейбір елдерінде бар тәжірибе).
Қазақстандағы тәжірибе нәтижелері (мысалдар)
1996 жылдан бастап Семей өңірінде тәжірибе ретінде патент негізіндегі есеп айырысу енгізілді. Есепті кезеңде патенттен түскен түсім алдыңғы жылдың тиісті уақытымен салыстырғанда едәуір жоғары болды: 1 141 қожалықтан 3 353,6 мың теңге (орташа 2 939 теңге) жиналды. Ал 1995 жылы 454 қожалықтан 58,9 мың теңге (орташа 330 теңге) түскен.
Шығыс Қазақстан өңірінде жердің бонитет балы арқылы 1 гектарға шаққандағы біртұтас жер салығын есептеу бағытында жұмыстар жүргізілді: мұнда табыс пен жер салығы біріктіріліп, бір төлем ретінде қарастырылды.
Кейіннен республика деңгейінде шаруа қожалықтарына арналған қарапайым жүйе заңмен бекітіліп, бұрынғы тәртіппен қатар қолданылатын нұсқа ретінде енгізілді. Жүйені таңдау құқы қожалықтың өзіне берілді; қарапайым режимге көшкен жағдайда есеп пен декларация міндеттері жеңілдейді.
Жанама салықтық ынталандырудың бір ұсынысы
Маусымдылық пен ұзақ мерзімді инвестиция қажеттілігін ескере отырып, шаруа қожалықтарына орта және ұзақ мерзімді несие беретін банктерді табыс салығынан босату сияқты жанама ынталандыру тетіктері қарастырылуы мүмкін.
Халықаралық тәжірибе: қатаң босату емес, есептеулер арқылы ынталандыру
Құқықтық мәдениеті жоғары, салық әкімшілігі орныққан елдерде аграрлық секторға «қатаң ерекше режим» жиі қолданылмайды. Мысалы, АҚШ-та фермерлер жалпы белгіленген тәртіппен салық төлей отырып, ынталандыру көбіне салықтық есептеулер (tax credits, шегерімдер, рұқсат етілген есептеулер) арқылы іске асырылады. Бұл тәсілдің артықшылығы — ынталандыру ережелерін салық кодексі шеңберінде қосып-алып тастау жеңіл, жүйені толық қайта құруды қажет етпейді.
Салықтық есептеудің иллюстрациялық үлгісі
| Табыс | 1 000 000 долл. |
| Өнім өндіруге кететін шығын | 500 000 долл. |
| Баланстық пайда | 500 000 долл. |
| Рұқсат етілген шығарып тастаулар | 300 000 долл. |
| Салық салынатын табыс | 200 000 долл. |
| Салық мөлшерлемесі | 30% |
| Есептелген салық | 60 000 долл. |
| Ауыл шаруашылығы үшін салықтық есептеу | 5% × 60 000 = 3 000 долл. |
| Есептеуден кейін төленетін салық | 57 000 долл. |
Ескерту: мұндай есептеулер тікелей салық міндеттемесін азайтады. Кейбір модельдерде жеңілдік кейін алып тасталса да, өткен кезеңдердегі есептелген соманы кері қайтару қарастырылмауы мүмкін.
ЕО елдеріндегі ҚҚС: қондырылған үстеме (flat-rate) тәсілі
Еуропалық қауымдастықтың бірқатар елдерінде ауыл шаруашылығы өндірушілері ҚҚС бойынша жалпы декларациялау жүйесімен қатар қондырылған үстеме жүйесін де пайдалана алады. Бұл тәсілдің мақсаты — фермердің сатып алатын тауарлары мен қызметтері бойынша ҚҚС ауыртпалығын өтемақы арқылы теңестіру, бірақ фермерге күрделі әкімшілік міндеттер жүктемеу.
Фермер қондырылған үстемені қолдануға ниетін салық органына хабарлайды, ал үстеме тарифі елдің макроэкономикалық жағдайына және соңғы жылдардағы деректерге сүйене отырып белгіленеді. Өтемақы тауардың (немесе қызметтің) бағасына үстеме ретінде қосылады, әрі сатып алушы (ҚҚС төлеуші) оны өз декларациясында тиісті түрде көрсетеді.
| Мысал параметрі | Мәні |
|---|---|
| Фермердің сатуы | 60 000 долл. |
| Қондырылған үстеме | 6% |
| Өтемақы (фермер сұрайды) | 3 600 долл. |
| Сатып алушы төлейтін жалпы сома | 63 600 долл. |
| Сатып алушының өндірісте пайдаланған бөлігі | 50 000 долл. |
| Рұқсат етілген есептеу (50 000 × 6%) | 3 000 долл. |
Мұндай тетік фермерді ҚҚС-тың толық әкімшілік жүктемесінен босата отырып, жүйеге «жақындатады» және өтемақыны сатып алушы арқылы рәсімдеуге мүмкіндік береді.
Қорытынды бағыт
Агробизнесте салықтық реттеудің нақты формасы елдің ерекшелігіне, реформалау кезеңіне, экономиканың жағдайына және салық әкімшілігінің деңгейіне тәуелді. Дегенмен жалпы үрдіс — агробизнеске қатысты салық саясаты әділеттілік, қарапайымдылық және бейтараптық сияқты объективті қағидаларды барынша толық ескеруі тиіс.